In Zagreb en drie andere steden is onder de leuze “Verenigd tegen het fascisme” betoogd tegen de banalisering van de Kroatische nazi’s, de Oestasji. De antifascisten herinneren eraan dat die Oestasji tijdens de Tweede Wereldoorlog honderdduizenden mensen afslachtten in uitroeiingskampen. Hoe alledaags die verheerlijking wel is geworden, bleek op een zomerconcert van de nationalistische zanger ‘Thompson’ (Marko Perkovic) in Zagreb waar meer dan 300.000 fans (Kroatië heeft 4 miljoen inwoners) de grote leuze van de Oestasji, “Za dom, spremni” – Voor het Vaderland, paraat – mee riepen.
Zwart Woodstock
Dat concert begin juli is wel geen keerpunt, de nostalgie naar het naziregime van de Oestasji is sinds de onafhankelijkheid in 1992 nooit weggeweest, maar sindsdien zijn de riemen los. De regerende Kroatische Democratische Partij (HDZ, bij EVP) deed vroegere uitingen van Oestasji verering aan als marginaal en zorgde ervoor goed te staan met de kleine resterende Servische minderheid.
Ze heeft evenwel het hare bijgedragen tot de banalisering van die ‘nostalgie’ – die intussen al lang geen nostalgie meer is, maar duidelijk op de nabije toekomst is gericht. Zo kwam premier Andrej Plenkovic zanger “Thompson” (naar het veelgebruikte machinegeweer in 1991-1995) begroeten op de avond voor het concert. Terwijl parlementsvoorzitter Gordan Jandrokovic het concert zelf bijwoonde, terwijl rond hem duizenden de Oestasji-groet brachten op wat linkse opposanten het “Neofascistisch Woodstock” noemden.
Sindsdien neemt het aantal ‘optredens’ toe van extreemrechtse benden tegen al wat ze volksvreemd vinden. Dat zijn onder meer deelnames van Serviërs aan sportwedstrijden, dat is het Servisch Cultureel Centrum in Zagreb dat op 7 november door een bende gemaskerde mannen werd bestormd, dat is alles met naar LGBTplus te maken heeft.
Cultuur
Tot nog toe is extreemrechts electoraal redelijk marginaal gebleven. Vorige week hebben vier radicale partijen de handen in elkaar geslagen om bij de volgende verkiezingen front te vormen. Ze rekenen op voldoende winst om het onmogelijk te maken zonder hen te regeren. Bij regeringsvorming met bij voorbeeld de HDZ zullen ze in alle geval het ministerie van Cultuur opeisen. Om Kroatië in christelijke en conservatieve banen te leiden, aldus de vier.
De huidige regering Plenkovic bestaat naast de conservatieve HDZ uit de zeer rechtse Vaderland Beweging die in de ogen van de vierpartijen alliantie verraad pleegde door de Servische minderheid teveel rechten toe te staan – onlangs werden de subsidies voor nationale minderheden met 13 % verhoogd. Bovendien had die partij bij de regeringsvorming in april 2024 het ministerie van Cultuur niet opgeëist, ze was tevreden met het uitsluiten van de Servische minderheidspartij. Serviërs zijn in de ogen van extreemrechtse Kroaten minderwaardig, de nazi’s kenden de Kroaten Arische wortels toe.
Oestasji
De verwijzingen naar de Oestasji periode gebeuren ook geruisloos; door bij voorbeeld straten een naam van een Oestasji te geven. Of door het Oestasjiteken met kruisbeeld te verspreiden. In Zagreb wordt elk jaar een gedenkmis gehouden voor Ante Pavelic, oprichter van de fascistische Oestasji wiens foto’s in etalages prijken. En vooral: men vermijdt het te hebben over de aard en de misdaden van dat regime.
De Oestasji was in 1929 opgericht door de fascist Ante Pavelic met als voornaamste agendapunt de oprichting van een onafhankelijk Kroatië. Kroatië maakte op dat moment deel uit van het Koninkrijk van Kroaten, Serviërs en Slovenen en werd gedomineerd door de Serviërs. Die spraken evenals de Kroaten Servo-Kroatisch, maar waren verdeeld geraakt door godsdienst: de Serviërs van het Oost-Romeinse Rijk hadden missionarissen gekregen uit Constantinopel, de Kroaten uit Rome. Met het schisma van 1054 werden de enen, de Serviërs, orthodox, de Kroaten katholiek. Het waren ineens twee volkeren.
De katholieke kerk speelt tot vandaag een zeer grote rol in het Kroatisch nationalisme. Nogal wat katholieke priesters waren erg actief betrokken bij de misdaden van het Oestasji-bewind dat er onder leiding van Führer Pavelic kwam in 1941.
Jasenovac
De wreedheid van de Oestasji deed zelfs Duitse nazi’s opkijken. Serviërs, joden, zigeuners werden massaal afgemaakt. In het concentratiekamp Jasenovac, het “Auschwitz van Kroatië”, werden tussen 600.000 en 700.000 Serviërs afgemaakt. Kampbewaarders hielden onder elkaar wedstrijden in het doorsnijden van kelen. Officier Petar Brzica een Franciscaan, werd een legende omdat hij in de nacht van 29 augustus 1942 minstens 1360 mensen ombracht. Een andere “legende” was priester Miroslav Filipovic, ook al Franciscaan, de “Duivel van Jasenovac”, ook ‘Broeder Satan’ genoemd.
De Kroatische oestasji kregen steun van moslimgroepen uit Bosnië dat deel uitmaakte van de Kroatische staat, onder meer van de Handzar Divizije, verbonden met de SS. In totaal werden tussen 800.000 en 1.2 miljoen Serviërs afgemaakt en van de ca 40.000 Joden overleefden er slechts enkele duizenden. Roma werden amper geteld. Bij en na het einde van de oorlog zijn nogal wat kopstukken kunnen ontkomen met medeplichtigheid vanuit het Vaticaan.
Dat Vaticaan was er in 1992 ook als de kippen bij (met Joannes Paulus II aan het roer) om de onafhankelijkheid van Kroatië door de EU-lidstaten te den erkennen. In het bestuur van president Franjo Tudjman zaten figuren uit de oestasji-periode die hun werk konden voortzetten: de ganse regio Krajna, vooral door Serviërs bewoond, werd ‘gezuiverd’. Wie niet snel genoeg kon lopen, werd afgemaakt. Maar die misdaden kregen in de westerse media veel minder aandacht dan de vele misdaden aan Servische kant. Die gewelddadige zuivering gebeurde geruisloos.
Die heropleving van het Kroatisch fascisme staat natuurlijk niet los van wat er elders op de Balkan, in Hongarije en aan de overkant van de Adriatische Zee, Italië, aan de hand is. En wat er in de rest van Europa én van de wereld gebeurt, een fascisme in opmars en links dat ondergaat – in alle betekenissen.
