Welke Europese dimensie – Met of zonder Russen?
Met zijn aanval in Davos op de Europese bondgenoten van Oekraïne, heeft de Oekraïense president Volodymyr Zelensky onder meer VS-president Donald Trump willen behagen. Hij sloot daarmee aan op de eerdere schimprede van zijn VS-collega op datzelfde Wereldforum. Het tijdstip was ook goed gekozen, aan de vooravond van een drieledig Oekrïne-overleg in Abu Dhabi. Drieledig, zonder “Europa” (het Europa rond de as Parijs-Berlijn-Londen).
Was de enige bedoeling bij Trump in de smaak te vallen, of spelen andere wendingen mee? In het Europa van de as Parijs-Berlijn-Londen groeit de twijfel aan de oorlogshysterie die het zelf aanwakkerde. Welke zin heeft het, het Russische gevaar blijven opblazen, terwijl bondgenoot VS zoete broodjes bakt met de reactionaire geestgenoot Vladimir Poetin en zijn ‘bondgenten’ de volle pot doet betalen voor VS-wapenleveringen aan Oekraïne.
Cont!inentaal
De Franse president Emmanuel Macron was de eerste uit de ‘coalitie van de vrijwilligers’ die weer sprak over het snel hervatten van de dialoog met Moskou. Macron heft soms nog een gaullistische reflex, wat men bij de erfgenamen van het gaullisme nog zeer zelden aantreft. Gaullistisch, dat is continentaal denken, met de Russische Federatie inbegrepen.
Men gaat er hierbij van uit dat Rusland ook deel is van Europa en Europese veiligheid moeilijk kan als Rusland er niet bij wordt betrokken. Dat leek “vergeten” sinds het “Westen” begin deze eeuw Moskou als een vijand ging bejegenen en een politiek van ‘containment’, inperking, voerde.
Rusland voelde zich vernederd, zoals Poetin het in 2007 op de veiligheidsconferentie in München verwoordde. Maar men onthield alleen dat hij daar “bedreigend” was, de meeste Westerse leiders wilden niet luisteren. Alle vroegere onderdelen van de Sovjet-Unie moesten zich aan Westerse kant scheren, Oekraïne incluis, en dat binnen de Navo, tegen Rusland.
Ook de Duitse kanselier Friedrich Merz ziet nu blijkbaar in dat Rusland grotendeels in Europa ligt. Merz benadrukte in een toespraak tot ondernemers in het oosten van Duitsland dat Rusland een Europese staat is. Hij gold tot voor zeer kort als een havik tegenover Moskou dat zich klaarmaakt voor een aanval op “Europa”.
Merz merkt wel dat veel Duitsers, zeker in het oosten van het land, die havikentaal niet volgen, en dat nogal wat bedrijven uit Duitsland wegtrekken met als steeds weerkomende klacht: veel te dure energie. Er is heimwee naar de tijd van het goedkope Russische gas dat men echter nog vóór de Russische agressie tegen Oekraïne, afgebroken heeft. Sancties vooraf, onder druk van ‘bondgenoot’ (en gasverkoper) VS. Die sancties hebben Ruslands economie getroffen, maar niet doen instorten zoals gehoopt. De weerslag laat zich vooral in eigen huis voelen.
Het is mogelijk een begin van Euro-continentale wending. Het Verenigd Koninkrijk blijft bij monde van Yvette Cooper, minister van Buitenlandse Zaken, gekant tegen een dialooog “zolang er geen vredesakkoord is op Oekraïense voorwaarden”. Maar er beweegt veel. Premier Keir Starmer gaat naar China en de EU wil zo snel mogelijk een handelsakkoord met India.
Trump heeft dat allemaal in de hand gewerkt. De Canadese premier Mark Carney zei in zijn fel toegejuichte toespraak in Davos onder meer “’wij treden toe dot verschillende coalities in functie van onze waarden en onze belangen”. Samenwerking à la carte. Canada had toen net, na tien jaar kilte, een nieuw samenwerkingsakkoord gesloten met China.
Nabuurschap
Waarom dan ook niet in Europa zelf “waarden en belangen” voorop stellen en naast materiële steun aan Oekraïne ook terugkeren naar “de geest van Helsinki” die in 1975 leidde tot de oprichting van de Organisatie voor Vrede en Samenwerking in Europa.
President Zelensky ziet zo een Pan-Europese aanpak niet direct zitten. Hij vreest mogelijk het kind van de rekening te worden en verkiest de formules die Trump hem aanbiedt. Oekraïne heeft nochtans alle belang bij een Euro-continentale aanpak. Het ligt uiteraard moeilijk na vier jaar agressie, om weer betere banden op te bouwen met Rusland. Het Poetin-regime is niet voor eeuwig, ook in Moskou kan veel bewegen. Maar het land heeft nu eenmaal zeer vele redenen tot goede nabuurschap. De rest van Europa moet dat aanmoedigen in plats van tegen te werken.
