‘At the level of people, the system doesn’t work’ … ik herhaal het graag, dit oud gezegde van Joe Stiglitz. En we weten het inderdaad al zeer lang, het neoliberale kapitalisme is een systeem dat steelt en rooft, het is een systeem dat de ongelijkheid naar ongekende hoogten drijft. Het is een systeem dat de rijken rijker maakt en de grote meerderheid van de mensen krenkt en verwaarloost.
Een zoveelste bewijs is de poging van President Macron en de Franse regering om een pensioenhervorming er ondemocratisch door te drukken. En dit, ondanks miljoenen mensen ‘in de straat’ om nee te zeggen tegen de zoveelste stap om de verzorgingsstaat verder af te bouwen. De pensioenleeftijd omhoog, zonder rekening te houden met vrouwen, met gehandicapten, met mensen die op hun 16de of 18de beginnen werken. Gewoon onrechtvaardig, volgens veel academici en volgens de vakbonden. Bovendien: gewoon niet nodig. De bedoeling is geld te besparen op de uitgaven voor pensioenen. De regering was aanvankelijk erg verward over wat het eigenlijke doel moest zijn, zeker is dat het niet nodig is wegens de langere levensverwachting. Trouwens, in Frankrijk net zoals in veel andere landen, gaat die levensverwachting voor de onderkant van de samenleving achteruit. Langer werken is werken tot de dood, zeggen de vakbonden terecht. Het verschil in levensverwachting tussen arm en rijk kan oplopen tot ver boven de tien jaar!
Sociaal contract
Deze pensioenhervorming, die zelfs in het Parlement niet goedgekeurd raakt en waarvoor een grondwettelijke truuk moet worden gebruikt, is niet meer dan een symptoom. In Frankrijk, net zoals in de meeste andere landen van de Europese Unie is de trend al langer duidelijk: het sociaal contract van na de tweede wereldoorlog wordt verbroken.
Hoe hard er ook geschreeuwd wordt over het ‘einde van het neoliberalisme’, wie dit roept zijn diegenen die beseffen dat de belangrijkste doelstellingen zijn bereikt. Het neoliberalisme zit nu in ieder van ons.
Het neoliberalisme was in eerste instantie een economisch programma: de ‘structurele aanpassingen’ na de crisis van de schuldenlast in het Zuiden, de invoering van de interne markt en het concurrentiedenken in de Europese Unie. Het was aanpassen van de wisselkoersen, openstellen van de grenzen voor ‘vrijhandel’, privatiseren en dereguleren.
Snel werd duidelijk dat het eigenlijk een politiek programma was: een hervorming van de Staat, met minder reikwijdte (‘scope’) maar meer ‘strength’. Dat was inderdaad een slankere maar tegelijk veel sterkere Staat, zoals Fukuyama dat schitterend uitlegt. Het in stand houden van de ‘rule of law’, de rechtsstaat, het beschermen van het concurrentievermogen van het bedrijfsleven, het beschermen van de consumenten (maar niet van arbeiders) werden de krachtlijnen van de politiek.
Het sluitstuk werd de ‘sociale dimensie’ die door velen nog steeds mis begrepen wordt. Die ‘sociale dimensie’ is armoedebestrijding, als legitimering voor de politieke en economische veranderingen. Dit veronderstelt echter dat verzorgingsstaten worden afgebouwd, worden ‘gemoderniseerd’. En terwijl het systeem meer en meer armoede en ongelijkheid produceert, doen we alsof we zorgen voor ‘arme mensen’. Quod non.
In de Europese Unie wordt deze evolutie verborgen gehouden achter een ‘sociale vooruitgang’ van de Europese instellingen. En het klopt dat zelfs zonder verdragswijzigingen de Europese Commissie voortdurend meer ‘sociale’ bevoegdheden naar zich toe trekt en een sociaal imago kan opbouwen (denk aan de ‘Pijler voor Sociale Rechten’), maar dat tegelijk de nationale verzorgingsstaten door de mangel worden gehaald.
De Europese Commissie doet ‘aanbevelingen’, de Lidstaten volgen die op of niet. Heel vaak zijn het de Lidstaten zelf die het voortouw nemen, het is beslist niet zo dat ze gedwongen worden. Er wordt enkel meer en meer druk uitgeoefend en de meeste regeringen zijn het gewoon voldongen eens met wat moet gebeuren: de privatisering van openbare diensten, de pensioenhervormingen, het versmallen van de werkloosheidsuitkeringen, langer werken, meer werken, privatisering van de gezondheidsdiensten, verwaarlozing van de zorgsector, sociaal overleg op de schop … de lijst is lang.
Maar aan één ding kan niet getwijfeld worden: terwijl de Europese ‘sociale dimensie’ groeit, kalven de nationale verzorgingsstaten af en worden volkomen ondergeschikt aan en in dienst gesteld van het economisch systeem. Opdracht volbracht. En nu iets doen voor arme mensen …
Misprijzen
We zijn met de Franse protesten op een gevaarlijk keerpunt gekomen. Het is duidelijk dat de bevolking niets moet hebben van de zoveelste sociale achteruitgang. Miljoenen mensen kwamen op straat, in Parijs liggen duizenden tonnen vuilnis te wachten. Dit is slechts één land. De afgelopen twee weken waren er sociale protesten in België, Nederland, Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Griekenland en Portugal. De maat is vol.
Wie weet hoe het verder moet? Het misprijzen van de Franse President voor ‘de straat’ – sociale bewegingen die nauwelijks zijn vertegenwoordigd in het Parlement, zoals Alain Supiot terecht opmerkt in Le Monde, is hemeltergend, maar eigenlijk volstrekt normaal.
Er is geen sociaal contract meer. Er moet gewerkt worden, tegen lage lonen, met zo weinig mogelijk rechten. Er moeten opnieuw kinderen naar de fabriek, zoals in de V.S. wordt voorgesteld.
De directe politieke gevolgen van deze beweging zijn gekend: succes voor alle anti-systeempartijen, doorgaans van uiterst rechts. Dat is de directe toekomst. Rechts is ook stukken beter en verstandiger georganiseerd dan links.
Vandaar dat ik zo boos word als ik weer lees dat de weg belangrijker is dan het doel, dat ‘bewegen’ beter is dan aankomen, dat we geen doel voor ogen moeten hebben. De andersmondialiseringsbeweging ontstond eind van de jaren ’80, begin van de jaren ’9, met precies dit mantra, en vandaag staat ze nergens. In veel gevallen heeft ze nog niets eens beseft dat ze vandaag vóór de mondialisering moet zijn, op een andere manier, uiteraard, maar tégen het zich opsluiten in ‘soevereine’ nationale staten of etnische gemeenschappen. Wat gisteren in Nederland gebeurd is, bevestigt mijn overtuiging dat als niet eerst voor sociale rechtvaardigheid wordt gezorgd, we ook een beleid tegen de klimaatverandering op onze buik mogen schrijven.
Piketty stelt in zijn laatste opiniestuk in Le Monde dat verlichte kapitalisten zeer goed weten dat ze een verzorgingsstaat en sociale rechtvaardigheid nodig hebben om te kunnen overleven. Ze weten dat de ongelijkheid moet bestreden worden en dat ze zelf ook meer belastingen zullen moeten betalen. Helaas blijft dit een minderheid.
In Frankrijk en verder in de Europese Unie heeft men nog niet door dat de schrijnende ongelijkheid en de verloren gegane bestaanszekerheid de samenleving totaal kapot maakt.
