De Europese Unie, een unie van 28 staten. Zowel de burgers van die lidstaten als de wereld daarbuiten krijgen de jongste tijd wel weinig te zien van een unie. Een brandend actuele kwestie als de opvang van vluchtelingen verdeelt die lidstaten grondig. Terwijl het in de Griekse crisis zo klaar als iets is dat Berlijn daar de beslissingen neemt, niet de unie. Over de crisis rond Oekraïne tracht die EU nu vooral naar buitenuit discreet te blijven om de meningsverschillen niet teveel bloot te leggen. De voorzitter van de Commissie, Juncker valt intussen uit tegen Tusk, de president van de Raad. En dan zorgen Britten, Hongaren en Denen nog voor bijkomende breekpunten.
Junckers boodschap toen hij een jaar geleden aantrad, klonk heel anders. We zijn de ploeg van de laatste kans. De Europese burgers leven met angsten en ze koesteren hoop, we moeten dat beantwoorden met een droom, luidde het.
Annus horribilis
Een jaar later is het meer een nachtmerrie. “De Raad kan me geen barst schelen” zei Juncker vorige week woedend aan het adres van Donald Tusk, de “president” van de Raad. Juncker is het beu dat Tusk zich zo weinig aantrekt van de crisissen rond de vluchtelingen en Griekenland, hij gedraagt zich nog als Pools premier die dat ver van zijn bed vindt: geen vluchtelingenstromen en geen euro.
Dit wordt zo te zien het “annus horribilis” van de Europese Unie. Met voorop de bijna niet te volgen feuilleton rond de Griekse crisis die pas goed op gang kwam nadat de Griekse kiezers Syriza een regeermandaat gaven. Er was nochtans een systeem uitgewerkt om de twee lakeipartijen, de rechtse Nea Demokratia en de sociaaldemocratische Pasok, aan de macht te houden, maar de Griekse kiezers zetten hen een neus. De wraak zal zoet zijn, de EU doet een couppoging in Athene.
Met die crisis “ontdekte” men ineens dat de euro, de eenheidsmunt van 19 van de 28 EU-lidstaten, een existentieel gebrek had: Eén munt met 19 uiteenlopende economieën en 19 verschillende beleidsvoeringen, dat vergt wel een zeer grote solidariteit. Die is er evenwel niet, blijkt bij elke crisis. Men weert zelfs een minister, de Griekse, uit een ministerieel overleg. Deze amputatie veronrust de partner in Washington. VS-president Barack Obama belde met die boodschap naar de Duitse kanselier Angela Merkel en de Franse president François Hollande. Hij is verontrust om diverse redenen, waaronder het spook van een Griekse toenadering tot Moskou en de gevolgen die de crisis kan hebben voor de onderhandelingen over het Transatlantische handelsakkoord.
Schengen
Junckers woede heeft vooral te maken met het onvermogen van de 28 staten om zelfs maar een schijn van overeenstemming te bereiken rond de opvang van 60.000 vluchtelingen. Terwijl een kleine staat als Libanon er een miljoen of meer opvangt, kan de EU met een half miljard inwoners geen akkoord bereiken over de spreiding van 60.000. De Italiaanse premier Matteo Renzi was al even woedend. Als jullie dat niet eens kunnen, verdienen jullie de benaming Europeër niet, aldus Renzi die onder druk staat van de uiterst-rechtse Lega Nord.
Rond die kwestie lijkt er een tegenstelling tussen “oud” en “nieuw” EU. De lidstaten van Centraal-Europa, de Baltische staten en die van de Balkan zijn absoluut niet te vinden voor enige verplichte spreiding. Maar de Britten staan evenmin te springen en de Fransen zijn ook niet enthousiast.
Daardoor komt Schengen’ meer en meer onder druk. De Hongaarse regering kreeg bouwplannen voor een “muur” aan de grens met Servië. De ultraconservatieve premier Viktor Orban vindt dat elke staat maar zijn grenzen moet bewaken, wat de Britten trouwens altijd al gedaan hebben, zij willen zeker van geen Schengen weten. Intussen staat de nieuwe rechtse minderheidsregering in Denemarken onder zware druk van de uiterst-rechtse Deense Volkspartij (die ze nodig heeft voor een meerderheid) om de binnengrenzen (landsgrens met Duitsland, ferry’s met Zweden) weer te gaan bewaken. In Frankrijk voert ex-president Nicolas Sarkozy nu al campagne om Schengen op te schorten. Orban, de Britse premier David Cameron, Sarkozy… ze voelen de hete adem van eurofoob rechts in de nek en praten ze dan maar na.
Exits
Cameron dacht op de EU-top van 25-26 juni even de show te stelen met zijn voorwaarden om in het referendum van volgend jaar op te roepen in de EU te blijven. Edoch, de crisissen rond een mogelijke Grexit en de vluchtelingen drongen zijn persoon en zijn thema op de achtergrond. Daarmee is het natuurlijk niet weg, de dreigingvan een Brexit.
Volgens Juncker en vele andere EU-leiders ligt ‘president’ Tusk van dit en andere problemen niet echt wakker. De Poolse voorzitter vestigt zijn aandacht op een kwestie die Polen veel nauwer aan het hart ligt, Oekraïne. Polen en de Baltische staten nemen het voortouw in de anti-Russische hysterie, daarbij gesteund vanuit Washington. Zij roepen het hardst om nog strengere sancties tegen Rusland. Maar de Russische president Vladimir Poetin is in de EU niet zonder vrienden. De Hongaarse premier Orban onder andere, de Griekse premier Tsipras, maar ook zakenlui die veel invloed hebben op hun regeringen (waaronder de Duitse), plus eurofobe partijen allerhande en een deel van de openbare opinie (zoals in Duitsland). Tegenover Poetin is de EU verdeelder dan ze openlijk wil laten blijken.
Geforceerd
Het werkt dus steeds moeilijker met 28 – in afwachting van verdere uitbreidingen. Die uitbreidingen zijn dan ook sterk geforceerd na de implosie van de Sovjet-Unie in 1991. Dat forceren kwam er vooral vanuit Duitsland dat na die implosie geen grensland van het Westen meer was, maar verenigd en sterk in het midden van het nieuwe Europa lag. Bovendien met zeer sterke historische wortels in wat tot dan gemakshalve Oost-Europa werd genoemd – de organisaties van na de Tweede Wereldoorlog uitgewezen Duitsers en hun afstammelingen zijn nog altijd invloedrijke lobby’s. En Duitsland had de middelen om in die gebieden weer wortel te schieten, met investeringen, handel…
Berlijn kreeg daarbij steun van Washington. Niet uit VS-liefde voor de Europese eenmaking, maar omdat een snelle uitbreiding de cohesie van de Unie zou aantasten, omdat die nieuwe lidstaten bijna zonder uitzondering Amerikanofiele regeerders hadden en omdat dit gepaard zou gaan met de uitbreiding van de Navo, waarbij de EU meer en meer het Europese luik van de Navo werd. Lidstaten die nu nog ‘ongebonden’ zijn, zoals Finland en Zweden, discussiëren nu over mogelijke aansluiting bij die Navo, wat dat proces moet afronden.
De cohesie binnen de EU is inderdaad veel zwakker geworden, de Amerikaanse invloed groter. Intussen kreeg de Schengenzone concretere vorm en kwam er de eurozone, twee dingen die niet samenvallen met de EU. Het maakt het voor de EU-burgers nog wat gecompliceerder en vreemder, en dat werkt de al bestaande vervreemding verder in de hand. Het houdt niet op, de onderhandelingen over het Transatlantische vrijhandelsakkoord, waar elke burger mee te maken heeft, verlopen in de grootste “discretie”. Juncker had het een jaar geleden over een droom. Hij is mee verantwoordelijk dat het een nachtmerrie wordt. Een EU in verschillende snelheden? Ja, maar dan in achteruit.
