Over vervreemding
Dit is een boek dat worstelt met vragen die wellicht heel veel mensen wakker houden.
Vandaar in eerste instantie een herkenningsverschijnsel. Seppe De Meulder bracht me terug naar mijn jonge jaren toen ook ik me vertwijfeld afvroeg wie en hoe ik was en wat en hoe de wereld was. Maar de auteur heeft wel het voorrecht terug te kunnen vallen op zijn brede kennis, hij kan verwijzen naar filosofen en andere auteurs. Of de antwoorden daarom makkelijker te vinden zijn, is een andere vraag, maar een houvast biedt die achtergrond zeker.
De auteur is filosoof en socioloog, zo heb ik begrepen, maar de psychologie neemt een grote plaats in dit werk. Het voorwoord werd geschreven door Paul Verhaeghe, emeritus hoogleraar psychologie.
Dit boek geeft daarom de indruk ook een soort Bildung te zijn, het is de tocht van een jong mens op zoek naar vastheid in het leven, naar grond onder de voeten om voort te kunnen, en ja, uiteindelijk, naar geluk. En tegelijk, voorbij zichzelf, hoe komen we tot een betere wereld?
Want wat is een ‘goed leven’ anders? Je plek vinden in de wereld, niet met vaste zekerheden, wel met een vast kader dat je telkens weer bij de les houdt.
Dit is in eerste instantie, zo vind ik, een moedig boek, waarin de auteur niet enkel zijn zoektocht maar ook zijn eigen kwetsbaarheid bloot geeft, zwalpend tussen zijn persoonlijke behoeften en de evidente antwoorden dat enkel ‘de ander’ voor zekerheid kan zorgen. We moeten “de kracht van kwetsbaarheid centraal stellen” (p. 169). Bij het lezen had ik voortdurend zin om ‘Ubuntu’ te roepen: ‘ik ben omdat wij zijn’.
‘Waarom alles zo leeg voelt’ komt omdat er té veel vermarkting is, omdat mensen vervreemd zijn van wat zin aan hun bestaan kan geven, omdat geld een doel op zich is geworden.
In dat opzicht is de auteur fundamenteel pessimistisch. Uiteraard is het vullen van schappen in een winkel of magazijn niet het meest verheffende werk en doen mensen dit in eerste instantie om inderdaad geld te verdienen, geld dat in elke markteconomie nodig is om het hoofd boven water te houden.
Tegelijk zie je echter hoe zeer veel mensen erin slagen om dat afstompende werk wél zinvol te maken, om er wel het beste van zichzelf aan te geven, om er via vakbondswerk wél een collectieve actie van te maken. Mochten mensen dat niet doen, hoe zou onze op technologie gebaseerde samenleving dan nog functioneren? Zouden er dan niet meer ongelukken gebeuren omdat hier een schroef en daar een chip al dan niet opzettelijk werd vergeten? Is het niet opvallend dat juist bij het smerigste, vuilste en gevaarlijkste werk – denk aan de mijnbouw – mensen trots halen uit hun beroep?
Het is altijd mijn probleem met ‘vervreemding’ geweest. Theoretisch klopt het helemaal, maar de praktijk wijst op iets anders. Mensen geven zin aan hun leven en het zijn de meiden en knechten van ons wreedaardig kapitalistisch systeem die daar vaak het best in slagen.
De auteur heeft overschot van gelijk als hij erop wijst dat het niet volstaat om ‘gewoon jezelf te zijn’, je moet je wereld ‘veroveren’, op café en in het werk, samen met anderen. Dat is de enige zinvolle zoektocht naar ‘vrijheid’ die zoveel meer is dan een bevrijding van verplichtingen.
Vandaar, aldus nog de auteur, dat socialisten ook verder moeten gaan dan ‘de productiemiddelen in bezit nemen’, want ook de productiedoelen moeten veranderen. Té vaak wordt dat ‘goede leven’ vergeten. We willen een wereld waarin niet alles koopwaar is.
Ik denk dat dit boek vooral erg nuttig kan zijn voor jonge mensen die nog met dezelfde vragen worstelen en niet weten hoe ze moeten omgaan met de talrijke ‘be happy’ aanmaningen die ze van ons systeem krijgen. Geluk en hoop komen niet vanzelf, je moet eraan werken en dat is iets wat geen enkel individu op zijn eentje kan doen. Het is het leven zelf. Anders blijft de leegheid bestaan.
“Jezelf worden is altijd, zonder uitzondering, een product van onze verhouding tot anderen.” schrijft Paul Verhaeghe in zijn voorwoord. Zo juist.
“Hoe meer we onze onderlinge afhankelijkheid ontkennen, hoe meer we onze vrijheid verliezen.” (p. 19)
