Bij de derde verjaardag van de Russische invasie in Oekraïne
Donald Trump heeft het toegegeven: Rusland is de agressor die drie jaar geleden Oekraïne binnenviel. Dat zal zelfs Vladimir Poetin niet tegenspreken. Deze poging tot herschrijving van de recente geschiedenis faalde. Rusland viel Oekraïne aan en maakte zich schuldig aan oorlogsmisdaden.
Een herschrijving van de recente geschiedenis is wel volop bezig. We horen en lezen weerszijden de ene verdraaiing na de andere. Bij ons vooral over Rusland als eeuwige vijand.
Te wapen
Met Moskou valt geen land te bezeilen, luidt het nu bijna éénstemmig in Europa (Europa min Rusland). Rusland is een vijand van Europa en zal dat altijd zijn, we moeten ons bewapenen. Minstens het militair budget verdubbelen tegen een Rusland dat geen deel uitmaakt van Europa. Geen Europese veiligheidsafspraken met een onbetrouwbare oorlogszuchtige “Euraziatische” natie. Die ons wil aanvallen en bezetten.
Dat was niet zo lang geleden toch anders.
Na de implosie van de Sovjet-Unie en het Sovjetsysteem waren de westerse kapitalisten en hun politici zeer gelukkig met het door en door corrupte Jeltsin-bewind. De door het westen gepropageerde ‘schoktherapie’ maakte van Rusland in ijltempo een kapitalistische staat, tot scha van de meeste inwoners wier levensverwachting in hetzelfde ijltempo zakte.
President Boris Jeltsin kreeg westers applaus toen hij in 1993 het parlement – dat hem tot president had gekozen – met zwaar geschut bestookte en opblies. Er vielen 147 doden en 437 gewonden. “Superb handling”, zei Washington. Dat was niet anders toen hij eind 1994 troepen naar Tsjetsjenië stuurde en steden en dorpen massaal vanuit de lucht bestookte. Tsjetsjenië was tenslotte deel van de Russische Federatie, dus konden al die oorlogsmisdaden op westerse steun rekenen. VS-president Bill Clinton stuurde in de lente van 1996 zijn beste ploeg propagandisten om Jeltsin te helpen herverkiezen. Rusland was een vriend, want het was mak en de corrupte president meestal dronken. Het Westen was tevreden.
Stabiliteit
Toen kwam Vladimir Poetin die eind 1999 als premier zijn autoriteit vestigde met een nieuw offensief in Tsjetsjenië. Beter voorbereid dan de vorige oorlog die voor Moskou een fiasco was geworden. Als president zorgde hij er snel voor dat Jeltsin en zijn kliek nooit zouden vervolgd worden en de oligarchen die hadden deelgenomen aan “de grootste plundering van de 20ste eeuw”, aldus ooit dissident Alexander Solzjenitsyn, mochten verder gaan, als ze zich maar buiten de politiek hielden. Wie het waagde, kreeg de fiscus en justitie over zich. Ze moesten de buit ook gaan delen met de ‘siloviki’, lieden uit de omgeving van de nieuwe baas die ze hadden leren kennen als hoofd van de inlichtingendienst FSB. Poetin zorgde voor stabiliteit, tot opluchting van de meeste burgers van de Federatie.
Is Rusland dan een vijandige mogendheid geworden omdat Poetin aan de macht kwam, zoals het nu erg vaak wordt voorgesteld? Of is het omdat die Poetin minder volgzaam was en de status van de Russische Federatie als grote mogendheid wou bevestigen, vooral omdat hij bij alle pogingen tot samenwerking nul op het rekwest kreeg? Er werd gesproken over Europa alsof Rusland daar geen deel van uitmaakt. Poetin was er slechts op uit “Europa’ van de VS los te weken, zo wordt het voorgesteld. Vandaar goedkoop Russisch gas? Of is dat gewoon zaken doen?
Aan de kant
Het Poetin-bewind was en is evenzeer corrupt als het voorgaande, maar is minder meegaand gebleken. Poetin had nochtans gehoopt op een volwaardige plek als wereldmacht. Na de aanslagen van 9/11 in 2001 wou hij deel uitmaken van een internationale coalitie tegen het terrorisme. Zonder succes. Hij had kort daarvoor al, in 1999 met de eenzijdige Navo-operaties in Servië en Kosovo, bitter moeten ervaren dat Rusland aan de kant werd gezet. Dat gebeurt ook bij herdenkingen, zelden wordt nog verwezen naar de rol van het Rode Leger in de zege op de nazi’s. De slag om Stalingrad? Vergeten.
Datzelfde jaar als Kosovo, 1999, werden Polen, Hongarije en Tsjechië lid van de Navo. Zeven andere, waaronder de drie Balten, volgden in 2004. Moskou vond dat hoe dan ook een inbreuk op vroegere westerse, niet vastgelegde, toezeggingen. Zeker de toetreding van de drie Baltische staten, gewezen Sovjetrepublieken, werd beschouwd als vijandig. Daar kwamen dan de “kleurenrevoluties” bovenop, de Georgische Rozenrevolutie eind 2003, de Oranje Revolutie eind 2004 in Oekraïne. Beide vanuit het westen op zijn minst gepromoot om ze af te weken van Russische invloeden.
Die vijandigheid vanuit het Westen heeft uiterst-rechtse ideologen in Rusland, zoals Alexander Doegin en diens ‘Euraziatisch gedachtegoed’ erg in de kaart gespeeld. Dat sluit goed aan bij dat van de verdedigers van de “Russische ziel” zoals de in et Westen eertijds zo populaire Solzjenitsyn.
Op de conferentie van Munchen 18 jaar geleden zei Poetin duidelijk dat een coup zoals in Oekraïne, voor Rusland een vijandige daad was. Rusland was vanaf dan voor het ‘Westen’ een vijand, Oekraïne moest ervan ‘bevrijd’ worden. Het was fout dat Oekraïne een goede verstandhouding zou hebben met een buurland waarmee het zo een stevige historische, economische, taalkundige en ander banden heeft.
Democraten
Vanaf dan werd het beeld verspreid dat vandaag zo een opgeld maakt: Moskou kan het niet hebben dat in Oekraïne een democratie groeit, dat zou te aanstekelijk werken op de burgers van de Russische Republiek. Oekraïne als democratisch model?
Oekraïne verschilde na 1991 weinig van Rusland. In beide was er een grote plundering door oligarchen. Het parlement zat vol met gekozenen van partijen opgericht door de grote Oekraïense nieuwe superrijken die zo de regering naar hun hand zetten. De corruptie was er niet minder groot dan in Rusland, en is vandaag de dag nog altijd een van de grote problemen waarmee onder meer het leger worstelt. De oligarchen zijn nog altijd rijk. Nee, van zo een model hoefde Poetin weinig besmetting op de Russen te vrezen.
Dat Volodymyr Zelensky een dictator zou zijn, zoals Trump beweert, zegt zelfs Moskou niet. Hij is democratisch verkozen, benadrukken zijn verdedigers terecht. Zonder ergens maar te vermelden dat dit ook geldt voor Poetin, die ze wel een dictator noemen. Zelensky voert wel een heksenjacht tegen zijn voorganger en rivaal Petro Porosjenko en tracht zoveel mogelijk critici het zwijgen op te leggen.
Met de ‘Maidan-revolutie’ van 2014 werd een ander democratisch verkozen president, Viktor Janoekovytsj, verdreven. Hij had twijfels bij de keuze van het parlement voor een associatieovereenkomst met de EU. Voor Moskou was die overeenkomst een ronduit vijandige die neerkwam op ene nieuwe stap om Rusland van de rest van Europa te isoleren.
Minsk
Dat jaar, 2014, heeft Rusland de Krim geannexeerd. Een inbreuk op het volkenrecht, maar dat gebeurt nu eenmaal als binnengrenzen plots staatsgrenzen worden: de Krim was in 1954 overgedragen aan Oekraïne, binnen de Sovjet-Unie. Daar werd niet bij stilgestaan, tot de Unie verdween. Tegelijk barstte dan het geweld los in de Oekraïense gebieden Donbas en Loegansk waar de separatisten aanvoerden dat de Russische meerderheid zich in Oekraïne gediscrimineerd voelde. Na “Maidan” vierde het Oekraïens nationalisme hoogtij, Russischtaligen voelden zich daar niet lekker bij.
Om een einde te maken aan het bloedvergieten, kwamen dan de akkoorden van Minsk van 2014 en 2015, waarin de Duitse kanselier Merkel en de Franse president Hollande een grote rol speelden; Minsk voorzag in een reeks militaire stappen voor een bestand, maar tegelijk in bepalingen voor autonomie voor die regio’s en in een grondwetsherziening voor decentralisatie.
Vandaag wordt het steevast voorgesteld alsof Moskou de overeenkomsten van Minsk eenzijdig heeft geschonden, terwijl er vanuit het ‘Westen’ geen aanmoediging kwam om werk te maken van dat zelfbestuur. Integendeel, dat bleef dode letter.
Sindsdien is het Oekraïense nationalisme rabiater geworden. Discriminerende taalwetten leidden zelfs tot ernstige spanningen met Hongarije en Roemenië die klagen over de discriminaties. Op vlak van minderheden doet Oekraïne het minder goed dan de Russische Federatie. De verering van Oekraïense nazi oorlogsmisdadigers als Stepan Bandera zet intussen ook in Polen kwaad bloed en roept herinneringen op aan de anti-Poolse pogroms van 1943-1944.
Georgië
Een dagelijks herhaald argument om de onbetrouwbaarheid en agressiviteit van Rusland aan te tonen, is de oorlog in Georgië in 2008. Rusland dat Georgië heeft aangevallen en nog altijd deels bezet houdt. Zo horen en lezen we voortdurend.
In 2008 is het wel de toenmalige Georgische president Michail Saakasjvili die troepen naar Zuid-Ossetië stuurde en zo de vijandelijkheden opende. Zuid-Ossetië is officieel Georgisch grondgebied. Zowat het eerste wat Zviad Gamsachordia als president van het onafhankelijk geworden Georgië deed, was de intrekking van de autonomie van de regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië. Waarop de bewoners van die regio’s in opstand kwamen en zich losmaakten. Vooral de Osseten voelen zich mikpunt van Georgische nationalisten en zouden liever aansluiten bij Noord-Ossetië, deel van de Russische Federatie.
Russische troepen hebben, tot opluchting van de Osseten, de Georgische troepen verjaagd en rukten op richting Tbilisi. Na bemiddeling van de Franse president Nicolas Sarkozy stopten ze en zijn nadien teruggetrokken op de oude stellingen. Daar is weinig onbetrouwbaar of agressief aan, maar dat wordt steevast herhaald.
‘Give peace a chance’
Moskou heeft met zijn agressie tegen Oekraïne van drie jaar geleden en de daaropvolgende wreedheden uiteraard veel kapotgemaakt. Voorzichtigheid en achterdocht zijn gewettigd, garanties nodig. Maar gaat men eeuwig en altijd Rusland als een vijand zien waartegen we ons moeten bewapenen, want steeds klaar om ons aan te vallen? Die houding was er ook ten tijde van de Koude Oorlog, tot er een politiek van ‘détente’, ontspanning, kwam. Tot de Sovjetwereld implodeerde.
Om nu nog veel Oekraïeners tot goede nabuurschap te brengen, zal er zeer veel nodig zijn. Een machtswissel in Moskou zou natuurlijk helpen, maar wie durft daar op te gokken? Hopen wel, maar vooral gokken op en werken aan een succesrijk vredesproces.
Zie ook:
