Victor Serge frist geheugen op

Boeken over de Russische revolutie en de teloorgang ervan, wie heeft daar nu nog belangstelling voor? En nochtans, de recente opgelaaide discussie over het stalinisme toont aan hoe belangrijk het is terug te blikken op die tamelijk recente geschiedenis waaruit ook vandaag nog zoveel te leren is voor al wie voor een rechtvaardiger samenleving ijvert.

Victor Serge (1890-1947), geboren in België uit Russische ouders, werd op 17-jarige leeftijd lid van de Belgische Jongsocialisten. Maar hij had naar eigen zeggen snel genoeg van hun «electoralisme, corruptie en opportunisme ». Hij werd anarchist, maar in 1917 raakte hij in de ban van de Russische revolutie. Hij werkte een tijdlang voor de Communistische Internationale waar hij vaststelde hoe de revolutie onder Stalin ontaardde tot een moordlustige bureaucratie. Serge werd zelf slachtoffer van Stalins zuiveringen, maar na een internationale campagne onder impuls van André Gide werd hij in 1936 vrijgelaten.

Serge is vandaag nog altijd erg belangrijk omdat hij het zeer belangrijk vond te vechten tegen vergetelheid. Zijn grote verdienste was dat hij een enorm archief uitbouwde en dat gebruikte om te beletten dat feiten en namen volledig uit het geheugen zouden verdwijnen. Hij deed dat als journalist en schrijver, zowel van fictie als non-fictie.

Drie werken zijn zopas opnieuw, in het Frans, uitgegeven.

« Les Années sans pardon » (geschreven in 1946, pas in 1970 voor het eerst uitgegeven) en «Le Tropique et le nord » (een bundel verhalen) zijn vormelijk fictie, maar wel gebaseerd op feiten waarvan Serge getuige was. Hij beschrijft de wanhoopskreten van zeer gewone mensen die in de maalmolen van de repressie schreeuwen om toch maar hun naam te onthouden en aan hun familie te vertellen wat met hen gebeurt. In zijn dankbrief aan Gide had Serge zelf talrijke namen vermeld van schrijvers die onder Stalin ‘verdwenen’ waren. "Ik zou bladzijden kunnen vullen met namen van helden die zo verdwenen zijn", schreef Serge.

Hij zag het als de taak van een schrijver te spreken voor zoveel stemloze mensen die door het stalinisme werden "uitgewist", ook de medestanders van Lenin die op bevel van Stalin uit de encyclopedieën en andere boeken werden gewist. Stalin, in wie Serge de uitroeier van een generatie zag, met hemzelf als een van de weinige overlevenden.

Serges verhalen gaan over de achtervolgingswaanzin die zich van de bureaucratische machine meester maakte en zich overplant op alle geledingen van de samenleving. Serge was een van de weinige revolutionairen die in die tijd niet de spot dreef met de psychoanalyse en haar theorie over het onderbewustzijn, hij vond die integendeel nuttig om de maatschappelijke emancipatiestrijd te voeren en om de mechanismen van het totalitair systeem en zijn ontmenselijking van de maatschappij te begrijpen.

Het derde opnieuw uitgegeven werk is "Vie et Mort de Léon Trotsky", de stichter van het Rode Leger met wie hij een tijd samenwerkte in de strijd tegen het stalinisme. Er zijn natuurlijk heel wat andere uitgewerkter biografieën over Trotsky (de klassieker van Isaac Deutscher, de biografie van Pierre Broué), maar die van Serge is vooral interessant omdat er zoveel eerstehands informatie in zit. (FDP)

  • "Le Tropique et le nord", uitg. La Découverte, 165 blz., 6 euro.
  • "Les Années sans pardon", uitg. La Découverte, 375 blz., 13,5 euro.
  • "Vie et Mort de Léon Trotsky", uitg. La Découverte, 328 b lz., 12 euro.

(Uitpers, nr.43, 4de jg., juni 2003)

Over Uitpers