Het protest tegen de regeringsplannen in Israël neemt ongekende vormen aan.
mt het er niet meer zo op aan waar de betogingen plaats vinden: ze zijn er overal. Toch zijn dit geen manifestaties tegen de bezetting van Palestijns gebied, maar tegen de eigen regering en haar programma.
Het is begonnen op 7 januari, kort na de vorming op 29 december 2022 van de nieuwe regering onder premier Benyamin “Bibi” Netanyahu, die hiermee zijn zesde ambtstermijn als eerste minister begon — in totaal is hij al meer dan vijftien jaar premier van Israël geweest, een record. De regering in kwestie is, als resultaat van de zoveelste verkiezingen die door niemand gewonnen werden, samengeraapt rond de Likud die er als grootste uit kwam, zelf door haar samenstelling uit zes partijen de meest rechtse uit de geschiedenis van de staat Israël, met ultra-nationalistische, racistische, ultra-religieuze en quasi fascistische partijen erin. (Het zijn deze lieden die in november 1995 premier Yitzhak Rabin lieten vermoorden omdat hij de vrede met de Palestijnen aan het onderhandelen was.) Hoewel die maar weinig zetels inbrengen zijn ze nodig om een regering te kunnen vormen en hebben daardoor een overgrote invloed op het programma. Mèt hen erin heeft Netanyahu in de Knesset een meerderheid van 64 zetels op 120.
Voor veel Israëli’s heeft Bibi die regering absoluut nodig omdat hij een stuk of wat processen tegen zich heeft lopen, onder meer voor corruptie, en hij, premier af, zijn onschendbaarheid zou verliezen en wellicht veroordeeld zou worden.
Hij kan dus niet — zelfs als hij dat zou willen — zijn been stijf houden tegen de eisen of de chantage van zijn extremistische coalitiepartners.
Prioritair in die eisen, naast meer faciliteiten voor de religieuzen en gunsten aan de kolonisten, zaken waar Israëli’s aan gewend zijn, is de aanval op de gerechtelijke instellingen van het land, met name op het hooggerechtshof. Het is de bedoeling het “Supreme Court” de macht te ontnemen om rechters aan te stellen, en om wetten die in de Knesset gestemd zijn ongrondwettelijk of onredelijk te verklaren. Eens deze grendels weggehaald, ligt de weg open voor een reeks andere wetten die het democratische en moderne dat Israël in zijn instellingen en levenswijze nog heeft tot op het bot zouden aantasten.
Het geheel wordt door tegenstanders een gerechtelijke staatsgreep van uiterst rechts genoemd, en ook zo aangevoeld door een zeer grote groep Israëli’s. Hierdoor, zeggen zij, wordt in Israël de scheiding der machten opgeheven, en blijft alle macht in handen van de regering. Dat is het einde van de democratie.
Bibi kleeft aan de macht.
Voor wat Benjamin Netanyahu betreft, met 15 jaar de langst regerende premier van Israël, de doodgraver van de Oslo-akkoorden en de Twee Staten Regeling met de Palestijnen, de man onder wie de Israëlische politiek een nooit geziene en blijvende ruk naar rechts gemaakt heeft, kan men redenen voor zulke politieke opstelling bedenken.
De eerste is dat hij waarschijnlijk niet anders meer kan. Hij moet ten allen prijze aan de macht kleven om uit de gevangenis te blijven, dus heeft hij die regering nodig en de extremistische partijen daarin kunnen hem moeiteloos vooruit jagen.
Twee is dat de hervorming hem zelf goed uitkomt: ze laat hem toe de rechters aan te stellen die over zijn proces beslissen.
De derde is dat hij onder behoorlijke druk zal staan uit de Verenigde Staten. Daar komt immers de idee vandaan dat conservatieve rechters op een welbepaalde manier conservatief horen te zijn, te weten onder meer zeer rechts. Daar is in de — zeer verdeelde — Joodse gemeenschap onder meer het Tikvah Fund werkzaam dat op zijn beurt het Law and Liberty Forum financiert, een organisatie die in rechtsfaculteiten een bepaald soort rechters tracht op te leiden (en daar in de VS tot op zekere hoogte wonderwel in slaagt), en dit graag ook in Israël zou zien lukken. Via financiering van onder meer het Kohelet Policy Forum met rond 1 miljoen dollar probeert men in Israël de rechts Republikeinse waarden uit de VS in Israël te doen gedijen. Aan het hoofd van dit Tikvah Fund staat, tekenend, de 75-jarige Elliott Abrams, een “neoconservatief” die eerder al in de Palestina-politiek zijn gang ging. (Hij was het die in 2007 onrechtstreeks en waarschijnlijk ongewild Hamas aan de macht bracht in de Gaza Strook. Hamas had de verkiezingen gewonnen, Elliott Abrams, US Deputy National Security Adviser, ging Al Fatah bewapenen om Hamas te liquideren. Maar dat draaide dus anders uit, zodat iedereen beschadigd werd en Gaza nog steeds belegerd wordt door Israël.)
Ook nu draait het dus anders uit, al kun je dat moeilijk aan de brokkenpiloot Elliott Abrams wijten. Een grote massa Israëli’s, die zich in de hele constructie van Bibi’s regeringsvorming en dito programma, de “gerechtelijke staatsgreep”, niet geconsulteerd voelden, vonden het genoeg wezen en kwamen op straat. Het begon zoals gezegd al gauw, op 7 januari, en het is niet meer opgehouden.
De gigantische betogingen die tot op heden wekelijks blijven voortduren, zijn een totaal nieuw gegeven. Door hun afmetingen, die geregeld in de honderdduizenden betogers gaan, door het feit dat ze alle steden van Israël aandoen en niet alleen de “bubbel” Tel Aviv, en door hun eensgezinde radicaliteit.
Na enkele weken bleek bovendien dat ook de IDF aangetast was, de Israeli Defense Forces, het leger en de luchtmacht. Open brieven verschenen waarin reserve-officieren van strategische onderdelen stelden dat zij, indien de aanval op hun “democratisch Israël” voortgezet werd, niet meer zouden antwoorden op een oproep voor de dienst.
Leger
Het leger, de IDF, is zowat de basis van Israël, het is de ware smeltkroes waar ongeveer àlle jongeren doorheen gaan en hun “Nationale” opvoeding, dan wel hun hersenspoeling krijgen. Als dit leger dreigt uit elkaar te vallen, is Israël in moeilijkheden. Op dat punt begon dan ook de regering uit elkaar te vallen. De episode waarin minister van Defensie Yoav Gallant vroeg om de “Hervormingen” uit te stellen en prompt aan de deur gezet werd, was illustratief voor de atmosfeer: de manifestaties verdubbelden, en Netanyahu zag zich verplicht Gallant weer op te nemen, en de “hervorming” een paar maand op te schorten. Maar aangezien niemand Bibi nog vertrouwde bleven de betogingen onverminderd plaatsvinden.
Ze zouden een signaal kunnen zijn dat het in de voorbije jaren totaal weggedeemsterde centristisch – liberale segment van de Israëli’s die vroeger voor Labour of voor Meretz kozen (een linkerzijde bestaat in Israël al decennia niet meer) wakker geschoten is.
Dat is merkwaardig omdat Israël in z’n geheel zo ver naar rechts opgeschoven is (we hebben het niet over de Israëlische Palestijnen, die moeilijker in te schatten zijn en hoe dan ook nauwelijks invloed hebben op regeringsvormingen) dat de regering van Benyamin Netanyahu die ze nu hebben toch in hun smaak zou moeten vallen. Niet dus. De scherpe politieke analist Adam Keller in Tel Aviv werd er haast optimist bij: ‘Opmerkelijk is dat we veel jongeren in die betogingen zien,’ zei hij, ‘zelfs hele blokken voetbalfans (vooral van de ‘linkse’ club Hapoel Tel Aviv ). Met onder meer de slogan “Je hebt de verkeerde generatie gekozen!”.
Ook in en rond de IDF breidt het protest zich uit als een olievlek. Het zijn natuurlijk vooral de elitetroepen, gespecialiseerde eenheden zoals eenheid 8200 (cyber-intelligence) waar elke slimme Israëli wel bij zou willen (50 reserve-officieren), of Sayeret Matkal, het elitebataljon waar Bibi Netanyahu zelf in gediend heeft, of de marine-commando’s, of de honderden militaire artsen, of de 161 officieren van de luchtmacht, die de meeste aandacht krijgen. Maar defensie- en inlichtingenspecialist Yossi Melman heeft het over duizenden gevallen, en schrijft (in het dagblad Haaretz) van een “georganiseerde, volkomen terechte, militaire staatsgreep”.
Wat nu
Hoe loopt het nu verder? Voor premier Netanyahu zal terugkrabbelen en zijn hervormingen laten vallen indien mogelijk geen optie zijn. Tegelijk is het duidelijk dat hij zijn “medestanders” niet meer onder controle heeft, hoewel hij zelf de lijm is die zijn coalitie bij elkaar houdt. De herboren oppositie van wat zichzelf “democratisch liberaal Israël” noemt, is zo onwaarschijnlijk snel zo massief geworden — en met zo’n lange adem — dat niemand weet wat daar te voorspellen: Gaat het naar een “prise de la Bastille” zoals Adam Keller zich liet ontvallen, of zal het maar een gewone omwenteling zijn in de Israëlische politiek? Of loopt het toch nog dood?
Een derde factor, eveneens moeilijk meetbaar, is de Amerikaanse. De relaties tussen Washington D.C. en Benjamin Netanyahu zijn al een hele tijd onderkoeld. President Biden spoorde hem nog aan alstublieft naar een compromis te zoeken, dat moeilijk te vinden zal zijn.
De Joodse gemeenschap in de V.S. die traditioneel honderd procent pro-Israëlisch is, is dat de afgelopen paar jaar veel minder geworden. In het zog van de Amerikanen lijken ook de volgzame Europeanen minder geestdriftig te worden in de steun aan Israël. Zou de steun uit de V.S. niet wegvallen maar wel een beetje verminderen, dan zou Israël dat onmiddellijk voelen.
Intussen zijn de manifestaties verbreed met de steun van de Israëlische Palestijnen, die zich tot dan buiten het gewoel hadden gehouden (omdat zij zelf van de “Israëlische democratie” niet veel merken), en de zee van Israëlische vlaggen die de betogers meedragen, bevat nu ook een groeiend aantal Palestijnse vlaggen (die onder de huidige regering verboden zijn).
Donderdag 20 juli verdedigde Benjamin Netanyahu nog eens zijn hervormingsplannen voor de TV. De Knesset moet daar maandag 24 juli over stemmen. De manifestaties van dit weekend beloven een boeiend spektakel te worden. Zullen zij het spoorwegennet stil leggen, of alleen de noord-zuid autosnelweg Ayalon blokkeren?
