Een dag voor ze, zoals de rest van Spanje, in spanning de trekking van de kerstloterij zouden volgen, verkozen op zondag 22 december de stemgerechtigde inwoners van Extremadura een nieuw regioparlement. De zetelende minister-president van de rechts-conservatieve Partido Popular (PP), María Guardiola, had vervroegde verkiezingen laten uitschrijven. Na een mislukt pact met het extreemrechtse Vox dat almaar meer eisen stelde in ruil voor haar steun en weigerde de begroting goed te keuren, oordeelde de lokale PP dat Vox “onbetrouwbaar” was. Bovendien verkeerde de lokale sociaaldemocratie in een crisis en zag de PP de kans schoon om de PSOE, die nationaal regeert, electoraal helemaal kopje onder te duwen. De stap naar vervroegde verkiezingen was echter niet louter ingegeven door de eigen regionale omstandigheden want ook elders zit de sociaaldemocratie in nesten. In twee andere autonome gemeenschappen waar de PP regeert – Aragón en Castilla y León – deed de partij hetzelfde en kan de kiezer binnenkort eveneens vervroegd naar de stembus (respectievelijk op 8 februari en 15 maart). Ook in het door de PP geregeerde Andalucía moet, ten laatste op 30 juni, gestemd worden. Samen gaat het toch over 9 miljoen stemgerechtigden.
Rechts, uiterst rechts
De grootste oppositiepartij van Spanje wil daarmee een dubbelslag slaan. Ten eerste willen de populares de in Spanje regerende sociaaldemocratische PSOE viermaal tussentijds laten verliezen. Aldus kan de PP premier Pedro Sánchez nog sterker onder druk zetten om vervroegde nationale parlementsverkiezingen af te dwingen. Die staan gepland voor 2027 maar de rechtse oppositie wil het momentum benutten. De roep naar een vervroegde nationale kiesgang neemt immers toe nu de Spaanse sociaaldemocratie in opspraak is gekomen wegens een aantal corruptiezaken in de top van het partijapparaat en in de onmiddellijke entourage van de premier. Op de koop toe worstelen de sociaaldemocraten met uitdijende schandalen van grensoverschrijdend seksueel gedrag. De PP zou die vervroegde verkiezingen dan, nog steeds volgens eigen plan, winnen en voor het eerst sinds 2018 opnieuw de Spaanse regering in handen krijgen. Op 1 juni van dat jaar werd het PP-kabinet van Mariano Rajoy – ook in opspraak gebracht door een sliert aan corruptiezaken – met een motie van wantrouwen de laan uitgestuurd.
Ten tweede wil de PP de eigen positie in die regio’s dermate versterken dat er verder kan geregeerd worden zonder afhankelijk te zijn van het extreemrechtse Vox. Spanjes derde grootste partij geniet, zoals extreemrechts elders in Europa, van een krachtige rugwind en klimt in de peilingen. De PP wil zich van de wurggreep van haar extreemrechtse “bevriende vijand” ontdoen. Behalve in Madrid is de PP op de meeste plaatsen waar ze regionaal en lokaal regeert afhankelijk van extreemrechts, hetzij in een coalitie, hetzij voor gedoogsteun. Bij de PP weten ze dat als ze nationaal voor een meerderheid louter afhankelijk zijn van Vox een aantal potentiële centrumrechtse partners – in de eerste plaats de Baskische PNV – afhaken. De PP weet inmiddels ook dat Vox naar rechtse hegemonie streeft, in de regio’s waar ze akkoorden beklonken Vox afhaakte en ging dwarsliggen met politieke instabiliteit en zelfs blokkering tot gevolg.
In Extremadura was het voor de PP slechts half prijs. De sociaaldemocraten kregen het alom aangekondigde electorale pak slaag en zakten in wat ooit één van hun bolwerken was naar een historisch dieptepunt. Van bijna 40 percent naar 25,72 percent; een verlies van 10 zetels. Maar de PP ging er met 43 percent slechts één zetel op vooruit en blijft met 29 zetels op 65 voor een meerderheid – 33 zetels – afhankelijk van het extreemrechtse Vox dat met een sprong van 5 naar 11, meer dan een verdubbeling van het aantal zetels liet optekenen en net geen 17 percent behaalde.
Enig lichtpunt in deze verkiezing was de verstandhouding tussen de krachten links van de PSOE. De lijst Unidas por Extremadura die drie krachten bundelde – Podemos, Izquierda Unida en Alianza Verde – zag deze samenwerking beloond en scoorde sterk onder leiding van Irene de Miguel met 10,25 percent, goed voor 7 zetels.
Als Extremadura de slijtage van de PSOE lijkt te bevestigen, zit de PP toch nog opgescheept met het Vox-probleem. Ook de prognoses voor de vervroegde verkiezingen van 2026 in Aragón en Castilla y León en de verkiezingen van Andalucía geven weliswaar zwaar verlies aan voor de PSOE maar ook dat de PP nergens met absolute meerderheid zal kunnen regeren en dat ze afhankelijk zal blijven van de “toxische relatie” met Vox.
Sánchez hoopt in stilte dat bij de volgende nationale verkiezingen de PP zich enkel kan aandienen voor een meerderheid mits ze in combo komt met extreemrechts. De sociaaldemocratische premier weet dat deze dreiging een enorme trigger vormt voor vele democraten om ondanks alles een nuttige stem voor Sánchez uit te brengen. Die electorale mobilisatie verklaarde ook grotendeels waarom een uitgeteld geachte Sánchez de vervroegde verkiezingen hartje zomer 2023 overleefde. Vele waarnemers meenden dat de sociaaldemocratische premier toen een harakiri plande maar zijn gok pakte goed uit. Dezelfde democratische afkeer van de de facto tandem rechts-extreemrechts maakte ook dat hij meteen daarop, ondanks vele diepe meningsverschillen, de geschakeerde gedoogsteun kon verwerven voor zijn minderheidskabinet van Catalaans en Baskisch centrumrechts (Junts en PNV) tot Baskisch radicaal-links (EH Bildu). Die gedoogsteun was en blijft cruciaal. Samen met zijn linkse junior-partner Sumar leidt Sánchez immers een minderheidskabinet. Sumar, de linkse alliantie rond minister van Arbeid Yolanda Díaz, slaagde er niet in het verzamelpunt te worden van de hele linkerzijde en kende ook haar eigen crisissen en me too-affaire met fractieleider en ideoloog Iñigo Errejón.
Sterk en zwak
Het klinkt wat raar maar Sánchez en zijn Spaanse sociaaldemocratie staan tegelijkertijd sterk en zwak. De sterkte ligt in de economische balans die de regering kan voorleggen. Spanje is de uitgesproken groeimotor van Europa. Voor het vijfde jaar op rij laat de vierde economie van de Europese Unie een groei optekenen – met sterke exportcijfers – die beduidend hoger is dan de rest van de EU. Bovendien doet Sánchez dat met een beleid dat in de praktijk haaks staat op wat diezelfde EU voorschrijft.
Drie voorbeelden. Eén. Inzake migratie sluit Sánchez zich niet aan bij het hardvochtige Europese beleid maar zet hij in op een pragmatische inschakeling van nieuwkomers. De tewerkstelling nam toe. Dat beleid vereiste ook een humaner discours dan de flinksheid van bijvoorbeeld de Deense – en in navolging daarvan, de Vlaamse – sociaaldemocraten. Twee. Waar in Europa nagenoeg radiostilte ingetreden is inzake klimaatbeleid en elke urgentie plaats moest maken voor het “indrukken van de pauzeknop” gaat Sánchez volop door op een voor zijn land cruciale klimaattransitie met inzet van hernieuwbare energie en investeringen in duurzame economie. Drie. Terwijl de EU met begrotingsnormen eenzijdige bezuinigingsplannen blijft opleggen op sociale uitgaven kan Sánchez het zich permitteren voorzichtig minimumlonen en pensioenen te laten stijgen.
Uiteraard staan minstens twee specifieke factoren dit beleid toe: het massatoerisme dat records breekt en het feit dat Spanje na de bankencrisis en de covidpandemie van heel ver komt. Neem bij dit alles nog eens het internationale profiel. Als eerste EU-lidstaat erkende Spanje de Palestijnse staat, veroordeelde de door Israël begane genocide en eiste uitsluitingen en sancties. Het was ook de enige NATO-lidstaat die niet slaafs ging liggen voor de chantage van Trump om 5 percent van het bbp uit te geven aan hermilitarisering.
Maar er zijn keerzijden. De toeristificatie van het Mediterraanse gebied en van een aantal centrumsteden veroorzaakte niet alleen structurele overlast, een ecologische catastrofe maar ligt mee aan de basis van een gigantisch huisvestingsprobleem. En de mooie macro-economische resultaten verhinderen niet dat voor veel mensen het leven duur is en hun koopkracht te zwak.
Alsof deze manco’s nog niet genoeg zijn en de PSOE kampt met de hogervermelde aantijgingen wegens corruptie en klachten wegens grensoverschrijdend seksueel gedrag, stelt de partij vast dat vanuit delen van de magistratuur een lawfare gevoerd wordt tegen de premier, zijn regering en zijn partij. Dat lijkt bijvoorbeeld het geval in de door extreemrechts aangebrachte aantijgingen tegen Begoña Gómez, de partner van de premier, die door politiek gekleurde rechters ontvankelijk werden verklaard. Maar de lawfare uit zich ook in de obstructie die het hooggerechtshof voert tegen de amnestie die Sánchez in ruil voor gedoogsteun beloofde aan de veroordeelden van het Catalaanse onafhankelijkheidsproces (2012-2017). Sánchez weet dat om electoraal rechtop te blijven hij moet kunnen rekenen op de resultaten van Catalonië en Baskenland, zonder dewelke in Spanje rechts en extreemrechts al lang de politieke macht in handen zouden hebben.
Daarnaast moet Sánchez ook kunnen rekenen op de steun van al wat zich links van zijn sociaaldemocratie bevindt. Van daaruit wordt hij constant onder druk gezet om inzake Palestina en qua sociale herverdeling bij de linkse les te blijven en steviger door te pakken. Nu neemt vanop links ook de druk op hem toe om de PSOE-augiasstallen grondig en voorgoed uit te kuisen.
Sánchez, politiek overlever pur sang, lijkt geenszins van plan de handdoek te werpen. Hij wil de hele rit uitzingen tot 2027 en dan electoraal nog eens winnen. De idee van een “grote coalitie” met de PP – onder meer verdedigd door oud-premier Felipe González – heeft hij altijd van de hand gewezen. De radicalisering van de PP door de concurrentie van Vox, de samenwerking van de PP met Vox in vijf autonome gemeenschappen en in meer dan honderd steden en gemeenten, lieten hem overigens weinig keuze.
Intussen profileert hij zich steeds nadrukkelijker als progressieve dam in een Europa dat steeds meer naar rechts overhelt en waar extreemrechts steeds meer greep op het beleid krijgt. De inmiddels door onze media bij leven tot mythe verheven Bart De Wever verklaarde onlangs dat hij “Europa ziet verrechtsen” en dat hij “erbij wil zijn”. Hij verheugde er zich over dat Europa “niet meer in de ban van het klimaatactivisme” was. Ook op het vlak van migratie “gaat Europa nu al zeker in de goede richting”. En natuurlijk kan de mix van enerzijds austerity op sociale uitgaven en op de werk- en leefvoorwaarden van de arbeidersklasse en anderzijds torenhoge militaire uitgaven hem ook bekoren.
Vraag is, als Sánchez het bolwerk van de Europese sociaaldemocratie en bij uitbreiding van de linkerzijde wil zijn tegen deze verrechtsing, welke sociaaldemocraten hem dan op het continent als een voorbeeld zien en bereid zijn in zijn spoor te treden. Die vraag mag gesteld worden aan de sociaaldemocraten die met dat andere model dwepen – het Deense van Mette Frederiksen – en van wie de woordvoerders hun leden en achterban vertellen dat ze borg staan voor het “minste kwaad” – in de huidige krachtsverhoudingen een infernale neerwaartse spiraal – tegen “de extremen”. Mocht het discours tegen “de extremen” in Spanje en Frankrijk aangehouden zijn dan zouden deze landen vandaag bestuurd worden door rechts en extreemrechts. Ook als mathematisch voorlopig weinig tot niks over links mogelijk is, draagt men de verantwoordelijkheid om aan de wijziging van die krachtsverhouding te werken in plaats van een “minste kwaad” te rationaliseren tot een nieuw paradigma.
Dát is nu precies wat Sánchez, die – vergis u niet – in de eerste plaats een pragmaticus is, in Spanje met zijn linkse halsstarrigheid aantoont.
(Vincent Scheltiens Ortigosa is de auteur van ‘Onvoltooid Verleden. Spanje onder en na Franco’ Onvoltooid Verleden | Uitpers %)
