De president van Servië, Aleksandar Vucic, krijgt het na vier maanden aanzwellend protest steeds warmer. Een betoging van honderdduizenden mensen (107.000officeel, 325.000 volgens organisatoren) vorige zaterdag in Belgrado, toont aan dat de eisen voor transparantie en tegen corruptie, breed worden gedragen. Repressie en halve toegevingen volstaan niet, de actievoerders hebben de president in het vizier.
“Import”
Vucic, die acht jaar aan de macht is, deed het massaprotest af als “een import-revolutie” opgezet door westerse diensten. Met dat “westers” bedoelt hij wellicht Washington niet, want de Trump-regering houdt zich afzijdig van de kritieken uit de EU. Vucic schiet goed op met de Hongaarse premier Viktor Orban die nu op goede voet staat met de VS van Trump. Aanhangers van Vucic hebben het dan wel over een andere Amerikaan, George Soros, die volgens hen de actievoerders financiert. Soros is al jaren het zwarte schaap van Orban die zijn instellingen uit Hongarije weerde.
De massabetoging in Belgrado was het (voorlopig?) hoogtepunt van een reactie op een ongeval op 1 november vorig jaar. Op die dag stortte in het spoorwegstation van Novi Sad een nieuwe betonnen overkapping in. Die was gebouwd door een Chinese firma en volgens de kritiek waren de veiligheidsvoorschriften niet nageleefd en waren er geen correcte controles uitgevoerd.
Het waren studenten die de acties in gang zetten om klaarheid over dit ongeval te eisen, onder meer met het openbaar maken van alle documenten. De actievoerders vermoeden dat men hier met het zoveelste geval van corruptie te maken heeft. Ze bezetten al weken de meeste universiteiten in zelfbestuur en voeren acties op de wegen om het verkeer op het tijdstip van de ramp, 15 minuten (het aantal slachtoffers) stil te leggen. Ook op de betoging in Belgrado werd 15 minuten stilte in acht genomen.
Diezelfde dag betoogden rond 50.000 mensen in Boedapest tegen het beleidvan Oran. Dat was georganiseerd door de partij Tisza, geleid door Peter Magyar, een vroegere vertrouweling van Orban. Die rechtse partij doet het goed in de peilingen.
Brede steun
De studenten kregen snel massaal steun van de leerkrachten en later ook van boeren die vaak met tractoren helpen om kruispunten te blokkeren. Volgens peilingen worden de eisen gesteund door rond 80 percent van de bevolking.
Het protest breidt zich intussen ook uit tot andere sectoren. Studenten, apothekers en gezondheidspersoneel voeren acties tegen de privatisering van de openbare apotheken. Boeren komen op straat tegen de zware verhoging van de grondbelastingen. Arbeiders bezetten een bedrijf uit vrees dat de ondernemer het leeghaalt en sluit zonder betalen.
De regering heeft getracht met politiegeweld, intimidatie en beschuldigingen van ‘buitenlandse agenten’ de beweging af te remmen. Er zijn ook toegevingen. Op 25 januari traden premier Milos Vucevic en twee ministers af in een poging de gemoederen te bedaren. Maar het ziet er steeds meer naar uit dat de actie-aanvoerders, vooral studenten, alleen nog vrede zullen nemen met het vertrek van Vucic zelf.
De politieke oppositie heeft gezocht samen te werken met de actievoerders, maar stuit daarbij op groot wantrouwen. De partijen van de oppositie zijn in de ogen van de studenten ook corrupt en onbetrouwbaar. Ze vrezen dat die politici hun protest ten eigen gerieve willen misbruiken.
Groot-Servië
Het beleid van Vucic wordt soms vergeleken met dat van de ‘illiberale’ buurman Orban. Zijn succes bij de presidentsverkiezingen van 2022, hij werd herkozen met 60 % van de stemmen, wordt door tegenstanders mee toegeschreven aan zijn grote greep op de media en misbruik van het overheidsapparaat. Terzake heeft Vucic wel wat ervaring, hij was in 1998-1999 als Servische minister van Informatie in de regering Milosevic verantwoordelijk voor de sterke censuur in de media.
Vucic is officieel voorstander van toetreding tot de Europese Unie. Tegelijk onderhoudt hij zeer goede, onder meer economische, betrekkingen met China en staat hij op goede voet met Rusland.
Tegenover de EU spant hij zich in om in te gaan op de voorstellen voor normalisatie met Kosovo, de vroegere provincie van Servië die zich in 1999 met actieve steun van de Navo – Belgrado werd toen zwaar gebombardeerd – losmaakte van Servië. Het is vooral de Kosovaarse premier Albin Kurti die daarbij nu dwars ligt.
De kwestie Kosovo ligt bij Vucic nochtans erg gevoelig. Hij was in 1993 de leider van de Servische Radicale Partij (SRS), een ultra-nationalistische rechtse Servische partij die zich met hand en tand verzette tegen de afscheidspogingen van de Albanese meerderheid in Kosovo.
De jongste tijd komt daar de kwestie Sprska bij. Dat is het Servische deel van de republiek Bosnië-Herzegovina. De leider ervan, Milorad Dodik, weigert samenwerking met de EU-vertegenwoordiging en is daarvoor veroordeeld tot een jaar gevangenis en verbod zes jaar lang een openbaar ambt uit te oefenen. Hij heeft dat vonnis naast zich neergelegd, wat leidt tot zware spanningen in de regio. Een zaak die bij Servische nationalisten zeer gevoelig ligt.
