De Belgische politieke wereld was heel even in beroering over de kandidatuur van Marc Verwilghen, federaal minister VLD, voor de post van ‘mister mensenrechten’ bij de Raad van Europa. Die beroering had dan alles te maken met binnenlandse politieke verhoudingen, maar weinig of niets met de functie in kwestie. Want er zijn ongetwijfeld veel Belgische politici die niet kunnen zeggen wat die Raad van Europa wel is. Een bewaker van mensenrechten? Rusland is volgend semester voorzitter van de Raad, wat op zichzelf al iets zegt over die “bewakingsopdracht”.
De Raad van Europa verkeert in crisis. De bijna 2.000 vaste medewerkers vrezen voor het voortbestaan van dit orgaan, in 1949 opgericht als een orgaan van de Koude Oorlog. De Raad moest officieel vooral waken over de naleving van de democratische regels en van de mensenrechten in Europa. Maar met de implosie van het Warschaupact en de Sovjet-Unie, verloor de Raad zijn belangrijkste bestaansreden. Sindsdien moet de Raad brevetten over goed gedrag uitdelen aan de vroegere staten van de Sovjetwereld en van Joegoslavië. “Fungeren als politiek anker voor en hoeder van de mensenrechten voor de postcommunistische democratieën in Europa”, luidt het officieel.
Er is echter Europese mededinging. Om te beginnen wordt de Raad, voorzover er wordt over gesproken, vaak verward met instellingen van de Europese Unie, temeer omdat de zetel van de Raad in Straatsburg is. Er is bovendien de zetel van de EU-Raad (van ministers van de lidstaten) in Brussel.
Tot overmaat van ramp heeft de Commissie van de EU de mensenrechten naar zich toegetrokken door een eigen orgaan op te richten. Dat is dan wel in de eerste plaats bevoegd voor de 25 lidstaten, terwijl de Raad van Europa er 46 telt. Toch wordt dit in Straatsburg gezien als een dolk in de rug van de Raad. “De Raad, een depot van prothesen en verbanden”, luidt het in Straatsburg.
Russische voorzitter
Die Raad heeft veel aan zichzelf te wijten. De parlementsleden van de Raad, dat zijn 315 afgevaardigden van de nationale parlementen, zagen er begin 1996 geen graten in om Rusland in de Raad toe te laten. Dat gebeurde op een ogenblik dat de Russische luchtmacht in Tsjetsjenië elke dag woningen bestookte en de bevolking van Tsjetsjenië zwaar terroriseerde. Alleen al met die opname van Rusland maakte de Raad van Europa een lachertje van de opdracht om te waken over de naleving van mensen rechten.
In Tsjetsjenië blijven de Russische strijdkrachten en geheime diensten en pro-Russische milities dagelijks terreur uitoefenen. Dat is de Raad van Europa niet ontgaan. In het jongste rapport van Alvaro Gil-Robles, de huidige commissaris voor de mensenrechten, wordt de Russische regering met fluwelen handschoenen aangepakt. Er zijn klachten over mishandelingen en zelfs folteringen op mensen in voorlopige hechtenis? De commissaris suggereert dat die mensen voortaan een brochure zouden krijgen waarin hun rechten worden opgesomd. Mensenrechten in Tsjetsjenië? Verscheidene ngo’s, waaronder Human Rights Watch, beschrijven het OBR-2 opsluitingkamp in Grozny als een folterkamp. “We hebben er geen klachten ontvangen, al hadden we wel de indruk dat de gevangenen zich niet vrij konden uitdrukken”, aldus het rapport. Human Rights Watch heeft het over 3000 tot 5000 mensen die spoorloos zijn verdwenen. “Jammer genoeg zullen velen onder hen niet meer in leven zijn”, staat in het rapport.
In andere rapporten van de Raad staat dan wel te lezen dat er in Rusland geen gunstige evolutie is. Het gaat onder meer bergaf met de onafhankelijkheid van de justitie en met de vrijheid van pers en van meningsuiting. Toch wordt Rusland begin volgend jaar voor zes maanden voorzitter van de Raad.
Er zijn natuurlijk ook nog andere lidstaten waar er problemen zijn met democratische processen en mensenrechten. Vorig jaar werd Monaco, allesbehalve een democratie maar thuishaven voor maffiosi, grote belastingfraudeurs en belastingontduikers als Justine Henin-Hardenne en Tom Boonen, lid. Alleen al sommige kiesstelsels, zoals het Britse, zijn een aanfluiting van democratische normen. In hoeveel landen wordt rekening gehouden met het parlement? Wat met de democratische rechten tegenover bedrijfssluitingen om de beurskoersen omhoog te stuwen? Wat met de onafhankelijkheid van justitie en de toegang tot rechtspraak in veel West-Europese landen, waaronder België? Wat met de mensenrechten van mensen zonder papieren? Enzovoort.
Waarnemers
De Raad van Europa zocht ook nog een bestaansreden in het sturen van waarnemers naar verkiezingen. Om te beginnen hebben ze ook daar zware concurrentie van de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa), van de EU en van allerlei politiek gemotiveerde Amerikaanse stichtingen. Bovendien laat de betrouwbaarheid van dat soort waarnemingen toch wel veel te wensen over. Het volstaat met enkele parlementsleden van bij ons te praten over wat ze allemaal hebben “waargenomen” om al dat soort waarnemingen toch met een flinke korrel zout te nemen.
Is die Raad van Europa dan nog iets meer dan een agentschap om nationale politici een bijkomende bezigheid te verschaffen?
(Uitpers, nr. 68, 7de jg., oktober 2005)
