Een recent rapport van Finse wetenschappers stelt dat het Noordpoolgebied vier maal sneller opwarmt dan de rest van de aardbol. Tot voor kort schatte men dat het ‘slechts’ dubbel zo snel ging. Dat heeft ernstige gevolgen voor weersystemen op andere plaatsen. Maar het feit zelf van de opwarming en de dooi van het poolijs hebben op zich heel wat knipperlichten in gang gezet in andere domeinen, zoals geopolitiek, economie en defensie.
Conflict
Een centraal punt in dit geostrategisch dossier betreft de toenemende bevaarbaarheid van de Noordelijke Zee Route, de wateren ten noorden van Rusland. Een tegenstrijdige kijk op de maritieme (binnen)wateren zowel voor de Noordelijke Zee Route (Rusland) als voor de Noord West Doorgang (Canada) vormt een belangrijke breuklijn tussen de verschillende actoren. Rusland en Canada staan hier elk tegenover de andere Noordpoollanden: de vaarroutes zijn “van ons” versus het gaat om internationale wateren. De groeiende interesse in de nieuwe kansen voor mijnontginning en de ontsluiting van de regio via de nieuwe vaarroutes dragen dus bij tot een grotere geopolitieke spanning tussen het Westen en Moskou.
Arctic Council
Een en ander leidt tot een nauwere samenwerking onder de West-Europese en Noord-Amerikaanse leden van de Arctic Council. Deze raad bestaat uit de landen met grondgebied boven de poolcirkel: USA, Canada, Denemarken (Groenland), IJsland, Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland. Van 2021 tot 2023 heeft Rusland er het voorzitterschap van. Na de Russische inval in Oekraïne van februari 2022 hebben de andere leden besloten niet meer met Moskou te vergaderen. Het forum van legerleiders van de betrokken landen (Arctic Defense Forum) komt al sedert de annexatie van de Krim bij Rusland (2014) niet meer samen met Rusland. De Arctic Council heeft ook waarnemende leden die projecten in de regio kunnen aanbrengen; het gaat onder meer over Frankrijk, Duitsland, de UK en zeker China dat actief is op het terrein van onderzoek maar ook op vlak van investeringen in mijnbouw en exploitatie van energiegrondstoffen.
Militair
Begin augustus kwamen legerleiders van de VS, Canada, Finland, Noorwegen, Denemarken en IJsland bijeen om de huidige situatie verder te analyseren. “De internationale orde is snel aan het veranderen en het strategisch belang van het Noordpoolgebied neemt toe”, aldus de Canadese delegatie. “In Oekraïne zijn we getuige van de oorlogszuchtige ingesteldheid van onze buur, bijgevolg moeten we waakzaam blijven. Wat in Europa en de wereld gebeurt heeft gevolgen in onze achtertuin. Het Noordpoolgebied is een scharnierpunt waar gevolgen van de illegale Russische inval in Oekraïne en de Russische militaire opbouw in het poolgebied, alsook gevolgen van de klimaatverandering, technologische vooruitgang en economische belangen elkaar beïnvloeden. Ze vormen een duwfactor voor de groeiende belangstelling, activiteit en concurrentie waardoor deze regio strategisch belangrijker wordt dan ooit tevoren.”
Deze vergadering had een tiental dagen na de afkondiging van de nieuwe Russische doctrine voor het Noordpoolgebied plaats.
Noordpooldoctrine
Inderdaad op 31 juli 2022 tekende president Vladimir Poetin de nieuwe Noordpooldoctrine van Rusland waarin de controle over de Russiche Noordpoolwateren de topprioriteit wordt genoemd. Het gaat niet om specifiek recente ontwikkelingen, stelt het document, maar het gaat om een trend die al twee decennia aan de gang is. Moskou ziet de Amerikaanse en NATO maritieme activiteiten in het gebied als een belangrijke militaire dreiging. De inspanningen om de Russische controle over de Noordelijke Zee Route te verzwakken en de stappen naar verdere buitenlandse aanwezigheid in het Noordpoolgebied (met NATO manoeuvres en Amerikaanse atoomduikboten die de haven van Tromso in Noord-Noorwegen aandoen) vormen een centrale uitdaging voor de veiligheid van de vaarroute, meent men in Moskou. “De Noordpoolwateren zijn Russisch”, aldus Poetin.”er komt een grotere rol voor de Russische Zeemacht in de verdediging van de regio”. Waarnemers zien het als een verderzetting van de militaire uitbouw in de regio waarbij al ingezet werd op heropenen van militaire basissen en vliegvelden sedert 2007. Nu komt er een focus op de Zeemacht. Moskou voorziet intensere patrouillering rond Spitzbergen (Svalbard, Noorwegen), Franz Josef Land (noordelijkste Russische eilandengroep) en Nova Zembla (Rusland). De Noordelijke Vloot zal over de hypersonische Tsirkoin raket kunnen beschikken. Dit document spreekt over de Noordelijke Zee Route als de sleutel tot ontwikkeling van mijnbouw, ontginning van koolwaterstofbronnen, en verdere geologische exploratie van het Russisch continentaal plat.
Scandinavië in NAVO
Half augustus kwamen de regeringsleiders van Finland, Zweden, Noorwegen, Denemarken en IJsland bijeen in Oslo en pleitten daar voor nauwere onderlinge militaire samenwerking. “De Finse en Zweedse toetreding tot de NAVO bieden ons de kans om de Noordelijke defensie in een bredere en meer bindende context te bekijken. Als bondgenoten zullen we met elkaar samenwerken en elkaar ondersteunen in geval van crisis of oorlog. Een verenigde Noordse regio zal onze stem binnen de NAVO ook luider doen klinken met meer zichtbaarheid en impact van onze gedeelde waarden”. Aldus een persbericht.
vreedzaam
Naar verluidt zou Moskou recent troepen teruggetrokken hebben uit het poolgebied om de posities in Oekraïne te versterken. Tot nog toe is er een traditie van overleg en vreedzame oplossing van geschillen in het Noordpoolgebied, maar conflictstof op zich is er meer dan genoeg, en de internationale sfeer van confrontatie biedt zeker geen geruststelling.
Zie ook:
https://www.uitpers.be/military-manoeuvres-in-the-dark/
https://www.uitpers.be/russiche-pivot-ot-asia/
https://www.uitpers.be/verkilde-relaties-boven-de-poolcirkel/
