Hebben de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en zijn Poolse gastheren het deze week uitsluitend gehad over verdere militaire hulp van Polen aan Oekraïne? Dat zal zeker de hoofdmoot zijn geweest. Maar toch ligt er de Polen een en ander op de lever. Daaronder de Oekraïense verering van oorlogsmisdadiger Stepan Bandera, moordenaar van massa’s Polen in 1943. Die geladen periode werd discreet ter sprake gebracht.
Nieuw Polen
‘Ik kom uit Nieuw Polen’, vertelde een jonge Pool me onlangs. Nieuw Polen? Wroclaw, tot 1945 gekend als het Duitse Breslau – tot de daar wonende Duitsers in dat jaar samen met meer dan acht miljoen lotgenoten westwaarts werden verdreven. De Poolse grenzen schoten na de oorlog ook flink westwaarts, want oostelijk werden Poolse gebieden onder meer bij Sovjet-Oekraïne ingetekend. Daaronder de stad Lwów, nu Lviv, voor veel Polen een van de belangrijkste Poolse historische steden. Daar prijkt het standbeeld van Adam Mickiewicz, de grootste Poolse dichter uit de 19e eeuw.
Tot 1945 was Lviv het Poolse Lwów waar vooral Polen en Joden (die de stad Lemberik noemden) woonden, naast wat Duitsers (Lemberg) en Oekraïeners (7% in 1939). Oekraïeners leefden vooral rond de stad, hun taal en cultuur werden echter – zoals die van andere minderheden in Polen – fel onderdrukt door de Poolse overheid. Het Oekraïense nationalisme dat daar al sinds de 18e eeuw bloeide, was dus erg ant-Pools.
Bandera
Van de 160.000 Joden die in 1941 in Lviv zaten, onder wie veel vluchtelingen uit de regio, hebben er 2000 de uitroeiing door de Duitse nazi’s en hun Oekraïense handlangers, Bandera en co, overleefd. Tussen 1942 en 1944 zijn in die regio rond 100.000 Poolse burgers afgeslacht. Dat was vooral het werk van de OePA, de fascistische militie van Stepan Bandera die de streek etnisch wou zuiveren. Poolse milities moordden op hun beurt duizenden Oekraïense boeren uit. Na de oorlog hebben de Sovjet overwinnaars veel Polen uit Lviv en omgeving naar ‘Nieuw Polen’ gedeporteerd. Vanaf dan werd de stad zeer overwegend Oekraïens.
In het lokale nationalisme speelt ook de zogenaamde Uniatekerk (Grieks-katholieke kerk die het gezag van de paus in Rome erkent mar een byzantijnse ritus volgt) een grote rol. Die kerk heeft wel sterke banden met de nog altijd machtige katholieke kerk in Polen. De Poolse paus Karol Wojtyla (Joannes Pauls II) had een boontje voor die kerk, wat de wonden van de oorlogsperiode verzachtte.
Katyn
Vandaag is Lviv een bastion van Oekraïens nationalisme waar Stepan Bandera nog meer dan elders in het land, als een nationale held wordt vereerd. Sommige Oekraïeners trachten dat uit te leggen als een reactie op de Russische agressie, maar in 2016 al werd in Kiev de Moskoulaan herdoopt in Stepan Banderalaan. En nog eerder waren onder president Viktor Joesjtsjenko (2005-2010) Bandera en zijn bende al uitgeroepen tot helden van Oekraïne. In 2010 werd dat ingetrokken. Na 2015 herbegon de verering.
Zelensky en zijn Poolse gesprekspartners hebben dat waarschijnlijk niet of nauwelijks aangesneden. Ze vinden elkaar in hun gemeenschappelijke vijandigheid tegenover Moskou. In het geval van Zelensky, president van een aangevallen land, is het logisch dat hij bondgenoten zoekt, en dan ligt buur Polen voor de hand. De haat tegen Rusland van Polens sterke man Jaroslaw Kaczynski is tot ver buiten Polen bekend.
Hij zegt er nog altijd zeker van te zijn dat Moskou zijn tweelingbroer heeft vermoord. Lech Kaczynski was president van Polen toen hij in 2010 bij een vliegtuigongeval bij het Russische Smolensk omkwam. Het vliegtuig was op weg naar Katyn voor een herdenking van het bloedbad dat er in 1940 op bevel van Stalin plats had. Onder de meer dan 25.000 vermoorde Polen, waren talrijke officieren van het Poolse leger.
Op 7 april 2010 woonde Vladimir Poetin, toen Russisch premier,de 70ste herdenking van de slachting bij Katyn bij. Poetin nodigde daar ook de Poolse premier Donald Tusk op uit. In 2010 keurde de Russische Doema een verklaring goed waarin erkend wordt dat Stalin en andere Sovjetleiders persoonlijk het bloedbad bevolen hebben.
Koploper
Die gebaren van verzoening zijn lang vergeten. Na de communistische implosie in Polen in 1989, heeft Warschau nochtans lang confrontatie met Rusland vermeden. Maar sinds de ultra-conservatieve PiS van Kaczynski sinds eind 2015 in Warschau aan de macht is, zijn de relaties gestaag verslechterd.
De Russische agressie van februari 2022 was voor de Poolse nationalisten de gelegenheid om binnen de Europese Unie (samen met de Baltische staten) op de voorgrond te komen als de hevigste verdedigers van westerse waarden. Daarmee kan ze de EU doen vergeten dat ze met die waarden een loopje neemt.
In Washington staat Polen nu bij de grote favorieten. Het ziet er naar uit dat het geicht van Warschau binnen EU en Navo als gevolg van Poetins agressie, sterk is toegenomen.
