Vladimir Poetin koos Kazan om er omringd door zijn machtige gasten op de Brics-top, te laten zien hoe ‘geïsoleerd’ Rusland wel is. Xi, Modi en co, ze zijn er als illustratie van nieuwe mondiale relaties. Waarom Kazan, hoofdstad van de republiek Tatarstan? Omdat het bezienswaardig en relatief rijk is, en ze moet ook met haar gemengd Tataars-Russische bevolking, als een toonbeeld van de verbondenheid van Rusland met “het oosten dienen. Zou moeten, want voor de Tataren was dat eeuwenlang geen pretje.
De Tataren
Kazan aan de Wolga is in de moslimwereld, vooral de Turkse, een historisch cultureel begrip. Bij de stichting in 1005 (een schatting) door de Wolga-Bulgaren, was er van Tataren nog geen sprake, die kwamen er met de Mongoolse veroverraars die de stad in 1230 innamen en volledig verwoestten. Tien jaar later deden ze hetzelfde met het eerste Rusland, dat in Kiev.
Als centrum van het grote kanaat van Kazan, nakomer van dat van de Gouden Horde, werd de stad een belangrijk cultureel en handelscentrum. De Tataren was een benaming voor diverse Turkse volkeren die met de Mongolen vochten en uitzwermden over Eurazië, onder meer ook op de Krim en delen van wat nu Oekraïne is. In huidig Oekraïne spelen enkele Tataren trouwens vandaag een zeer grote rol in politiek en zakenwereld.
Het bloeiende Kazan wekte de begeerte van de tsaren van Moskou; na mislukte pogingen slaagde tsaar Ivan IV erin Kazan in 1552 te veroveren. In de moslimwereld staat dat bekend als een van de zwarte bladzijden. Het mooie Kazan werd zwaar verwoest, paleizen en moskeeën moesten eraan geloven. De Tataren die niet waren gevlucht, moesten ver van de stad gaan wonen, Kazan werd op en top Russisch en veel landbouwgronden kwamen in Russische handen. Een pure kolonisatie dus.
In de 18de eeuw herleefde ze. De stad had toen net als nu een gemengde Tataars-Russisc he bevolking, met een Tataarse elite die deels geassimileerd was en tot de Russische adel ging behoren, met daarnaast een grote groep Tataarse ambachtslui en handelaars die in het ganse Russische rijk en daarbuiten actief waren.
Actief ook als missionarissen van de islam. Onder de hen goedgezinde tsarin Katharina II bouwden ze verspreid over Rusland en met steun van de staat, moskeeën en koranscholen. De Tataren van Kazan werden gezien als de chefs van de islam in Rusland. De Tataren van Kazan worden genoemd als de eersten uit de moslimwereld om in de 19de eeuw echte kapitalisten te worden. Met de uitbreiding van het tsarenrijk naar Centraal-Azië, werd het terrein van die Tataarse handelaars-missionarissen veel groter.
In 1801 kwam er in Kazan een universiteit waar zowel Russen als Tataren studeerden en die extra prestige voor de stad betekende.
Revolutie
Na de revolutie van 1917 werd Kazan een centrum waar jonge Tataren vonden dat de proletarische revolutie geen louter Europese affaire kon zijn. Meer zelfs, ze vonden dat de revolutie vooral naar het oosten moest. De Tataarse communist Mirza Sultan Galiev speelde in 1920 een sleutelrol in het Congres van de Volken van het Oosten in Bakoe. Hij had het er over hoe de strijd tegen de onderdrukking in de moslimgebieden ook een ‘jihad’ zou zijn – waarvoor hij groot applaus kreeg.
Sultan Galiev kreeg kort daarop van Stalin de schuld voor “anti-Russische xenofobie” in Tatarstan. Stalin nam het ook niet dat hij vond dat de antireligieuze propaganda in moslimgebieden in handen moest zijn van moslim communisten (moslim in culturele zin). De Tataarse meerderheid van de communistische partij in Kazan eiste zelfs dat de Russische kolonisten zouden verdreven worden. Hij werd in 1923 uit de partij gezet, enkele keren gearresteerd en in 1940 na een schrijnproces terechtgesteld.
Poetin vindt ongetwijfeld dat Stalin ook in die affaire meer dan gelijk had, anders zou hij deze week niet in Kazan kunnen pronken. Kazan en Tatarstan die het Euraziatisch karakter van het huidige Rusland moeten uitdrukken. En die bovendien ook met hun olie, petrochemie en anderze industrie moeten laten zien dat Rusland ondanks al die sancties, goed boert. En verre van geïsoleerd staat.
