Enkele maanden geleden stopte ik met mijn maandelijkse nieuwsbrief over mondiaal sociaal beleid. Er was immers geen nieuws meer. Nadat zo’n goede dertig jaar geleden de wereld overrompeld werd met een nieuw beleid voor ‘armoedevermindering’, gekoppeld aan een herziening van het ontwikkelingsbeleid en er daarna werd overgestapt op zogenaamde ‘sociale bescherming’, viel plots alles stil. De Wereldbank die al die tijd het hoge woord voerde, had plots geen nieuwe ideeën meer. Het begon door te dringen dat ondanks een nieuw taalgebruik en hippe concepten er eigenlijk niets was veranderd aan het basisidee dat in 1990 was gelanceerd: weg met sociale zekerheid en verzorgingsstaten, leve een armoedebeleid voor diegenen die het echt nodig hebben.
Ondertussen was de praktijk in nagenoeg alle landen wel gevolgd. In de rijke landen van West-Europa werd meer en meer geknabbeld aan de sociale zekerheid. België hield vrij goed stand, maar met de Arizona-regering ontsnappen ook wij niet aan de nieuwe trend. En onze premier schreef zowaar een essay over ‘welvaart’. Het is een kans om alles eens grondig te bekijken in de context van de mondiale veranderingen. Want met de oprukkende verrechtsing komt zelfs het armoedebeleid in gevaar.
Groei, groei, groei!
In mijn jongste boek ‘Maak armoede illegaal’ stel ik, met een hele reeks argumenten, dat er in feite geen politieke wil is om de armoede echt uit te roeien. Armoedebewegingen doen hun best maar kunnen niet op tegen een beleid op dat verarming bijna als een doelstelling ziet. Pensioenhervorming, inkorting van de werkloosheidsuitkering, morrelen aan de index, verhoging van het remgeld … het komt hard aan voor wie elke euro moet tellen.
Het is een uitgelezen kans voor alle meesters in hoopcreatie. ‘Misschien is het moeilijk, maar het komt allemaal goed’. ‘Eens over de col wacht een groene vallei’, zoals Bart De Wever schrijft in zijn essay (p. 98). De armoede is spectaculair gedaald! Daar schrikt een mens van op. Je controleert de cijfers en wat zie je? In ons land leven 1,9 miljoen mensen met een risico op armoede of sociale uitsluiting. Dat is 16,5 % van de bevolking en in 2019 was dat nog 20,1 %. Dat is dus 3,6 % minder op vijf jaar tijd! Spectaculair? De geldarmoede is op diezelfde vijf jaar gedaald van 14,8 % naar 10,9 %, dat is 3,9 % minder. Maar nog altijd een miljoen mensen die gewoon niet rondkomen.
Eerlijk, is dat om te juichen? Wie houdt men hier voor de gek? In een land met een BBP per capita van 60.418 US$/cap en een mediaan maandelijks inkomen van om en rond de 4.000 Euro! En dat nog vóór alle besparingsmaatregelen van Arizona zijn ingevoerd.
Wat is de bedoeling van dit ‘groot nieuws’ (dixit Ive Marx)? In goede ouderwetse traditie: de mensen kalm houden, tonen dat ‘alles goed gaat’, dat we ‘op de goede weg zitten’, dat kritiek op het beleid ongepast is. En wellicht: ‘zonder ons zou het nog erger zijn’. Daarnaast uiteraard ook mensen aanzetten tot meer liefdadigheid en meer filantropie. ‘We helpen elkaar’. We hoeven niet te rekenen op ‘de Staat’, we moeten zelf meer verantwoordelijkheid nemen. Terwijl er meer dan genoeg redenen zijn om erg boos te worden.
‘Welvaart’
Dat is ook de teneur van het essay van onze premier ‘over welvaart’.
Ik wil daarvan enkel de zaken die te maken hebben met sociaal beleid onder de loep nemen. Er valt uiteraard nog erg veel meer over te zeggen, maar laat me mij beperken tot de zuiver neoliberale visie die de premier bepleit. Met daarachter het venijnige staartje van wat de nieuwe tijd gaat brengen.
Zoals de Wereldbank en vele anderen dat vóór hem al deden, begint ook de premier met aan oude begrippen een nieuwe betekenis te geven.
Hij spreekt over ‘welvaart’ en brengt dat in verband met de ‘welvaartstaat’. Dat laatste, hoe vaak moet het nog herhaald worden, is een foute vertaling van ‘welfare state’ en ‘welfare’ is geen ‘welvaart’ maar welzijn. De correcte vertaling is ‘verzorgingsstaat’, een mechanisme dat aangeeft dat we voor elkaar zorgen met een horizontale, structurele solidariteit. De Wever maakt er ‘welvaart’ van en dat is nodig om zijn stelling kracht bij te zetten: sociale zekerheid is niet mogelijk als er niet eerst ‘groei’ is, als niet eerst welvaart wordt gecreëerd.
Op eenzelfde bedrieglijke manier blijft hij herhalen dat meer dan 50 % van ons inkomen ‘wordt afgeroomd’ door de overheid (p. 91), alsof het om belasting gaat. Hij maakt geen onderscheid tussen belastingen en bijdragen die toch een deel van het loon zijn en geenszins eigendom van ‘de Staat’.
Een tweede punt waar De Wever trouw de neoliberale deontologie volgt, is in zijn ‘vaststellingen’: het kan nu eenmaal niet anders, de regering neemt ‘onvermijdelijke stappen’ (p.91), ze handelt ‘uit noodzaak’ (p.107), er is gewoon ‘geen ruimte voor hogere belastingen (p.2). Het is ‘to mend or to bend’ (p. 5).
Dé doelstelling van het beleid is groei. De waarheid is, aldus de premier, dat het streven naar welvaart zelfs deel uitmaakt van ‘onze identiteit’, het is ‘existentieel ingebakken in onze soort’, al sinds Diogenes! (p.11). Welvaart is de sokkel waarop alles rust, welvaartscreatie is onze identiteit (p. 112).
Die stelling is nodig voor twee afgeleiden:
Eén, er zijn er in ons land die denken dat je kan herverdelen zónder eerst welvaart te creëren. Dat is volgens BDW ‘de kar voor het paard spannen’ (p. 51, ook p. 63), en het zijn uiteraard de Franstalige socialisten die zulke onzin uitkramen. Het leidt ertoe dat we uit onze schaarse middelen pompen voor lopende sociale uitgaven! (p.97).
Twee, BDW wil ons doen geloven dat solidariteit slechts mogelijk is met een gedeelde groepsidentiteit (p. 51). Dat ons gezamenlijk mens-zijn zo’n groepsidentiteit is, ontkent de premier ten stelligste. Voor hem is sociale zekerheid geen universeel mensenrecht (p.94) (wat het wel degelijk is, zie art. 25 van het UHRM), maar een ‘burgerrecht’. Versta: wij burgers van de Vlaamse/Belgische natie. Niét de anderen. ‘Zelf ben ik er voorstander van om het leefloon exclusief te reserveren voor onze eigen burgers’ (p. 94).
Dat artikel 23 van onze grondwet over sociale rechten spreekt is een doorn in het oog (p.70). Het belet de politiek die rechten aan te passen of af te bouwen. Zo worden sociale rechten privileges. BDW vergeet hier alweer dat de bijdragen die werknemers en werkgevers betalen van hén zijn, niet van de overheid. Wat hij op het oog heeft, net zoals in andere Europese landen, is een ‘verstaatsing’ van de sociale zekerheid, weg van het paritaire beheer dat vandaag al grotendeels is uitgehold. Hij wil geen verzelfstandiging en al zeker geen ‘juridisering’, hij wil zelf kunnen beslissen wie wat en hoeveel krijgt.
Kortom, BDW predikt een totaal andere visie dan wat sociale zekerheid en verzorgingsstaten in werkelijkheid zijn en hoe ze zijn gegroeid. Er werd na zijn academische lezing in Gent vorige herfst al op gewezen hoe leugenachtig hij als historicus het ontstaan van de sociale zekerheid uitlegt: enkel de Vlaamse beweging en de katholieke kerk zouden ervoor gezorgd hebben. Alsof de eerste solidariteitskassen niet van de socialistische beweging kwamen en er mee vorm aan gegeven hebben.
Er staat op elke bladzijde van dit essay wel iets om van te steigeren. De premier heeft het grootste misprijzen voor alles wat links of groen is en rekent erop dat de ‘dwalende utopisten en gevaarlijke extremisten’, voorstanders van de ‘dodelijkste ideologie’ het nooit zullen halen (p.36). Er moet bespaard worden op de sociale uitgaven want ze zijn te duur (p. 65). Punt. Geen woord over solidariteit, over openbare diensten, over fiscale fraude of over een vermogensbelasting. En de defensie-uitgaven moeten omhoog. Punt.
Voor de toekomst: ons sociaal beleid is té ver doorgedreven, het is té weinig selectief (p.92). En wat jammer dat Europa niet de juiste migranten aantrekt (p. 56).
In het neoliberale beleid van dertig veertig jaar terug werd de armoedevermindering hoog op de agenda gezet. BDW vindt ook dat de armoede ’nationaal en mondiaal ontzettend effectief werd bestreden’ (p.46). Maar vanaf nu moeten de sociale uitgaven naar beneden en ze moeten veel selectiever worden. Er moet meer ‘persoonlijke verantwoordelijkheid’ genomen worden (p. 92). Het geld moet terecht komen bij wie het echt nodig heeft (p. 94).
Solidariteit
Er is uiteraard een volkomen andere visie op verzorgingsstaten en solidariteit mogelijk. Het is bijzonder ergerlijk dat de historicus die BDW is, zo’n loopje neemt met historische feiten. Waarom een derde van zijn essay over de Mesopotamiërs, de Grieken en Romeinen en de Middeleeuwen moet gaan, is onverklaarbaar. Terwijl Franciscus niet eens wordt vermeld. Zo’n kort overzicht van zo’n lange en rijke periode kán niet anders dan reductionistisch en fout zijn. Ook voor de meer recente geschiedenis zit BDW fout. Hij schrijft dat de welvaart van na de tweede wereldoorlog te danken was aan het feit dat we toen ‘welvaart’, versta ‘groei’, op de eerste plaats stelden. Hij vermeldt niet dat we toen geen neoliberaal maar een keynesiaans beleid voerden en dat dat de ‘trente glorieuses’ bevorderd heeft.
Precies in die context is het recente onderzoek van Ides Nicaise en collega’s zo nuttig. De logica is niet groei en daarna herverdeling, maar herverdeling kan ook groei bevorderen. Het zijn niet de lagere uitkeringen die mensen naar de arbeidsmarkt zullen duwen, maar juist hogere uitkeringen die ervoor zorgen dat mensen gezond zijn en naar werk kúnnen zoeken, met een degelijk dak boven het hoofd.
Het is niet door selectief te zijn en erg veel mensen uit de boot te doen vallen dat we ‘efficiënt’ met middelen omgaan, wel integendeel. Dat bewijst nogmaals een recente studie van Matthew Greenslade (Beyond the World Bank). Het is universeel beleid, op basis van universele rechten die mensen kansen geven, om te leren, om te werken, om gezond te blijven. Om mens te zijn, met waardigheid.
We moeten afwachten wat de Arizona-maatregelen met de armoedecijfers gaan doen, het is daarvoor nog twee jaar wachten. Ondertussen zijn er wel duizenden mensen die het eind van de maand niet meer halen, die geen dak boven het hoofd meer hebben, die worden uitgesloten van de opvang, die leven met angst. Sociale werkers worden dagelijks met die miserie geconfronteerd. Voor BDW is het ‘een col’ die we over moeten. Voor wie dat niet haalt, zo sorry, het zij zo. Zoals Darwin al wist: alleen de sterksten zullen het halen. Die zwakken, die hebben we niet nodig. Geen geld aan verspillen.
Het essay van BDW is een ideologisch fout en weerzinwekkend verhaal onder het mom van redelijkheid en gezond verstand. ‘Het is nu eenmaal zo’. Het volgt in detail de neoliberale voorschriften, verergerd met een nauwelijks verdoken nationalistisch sausje. De gevolgen daarvan zijn duidelijk. Wellicht is het daarom dat zelfs de Wereldbank er het zwijgen toe doet.
