Voor de gemiddelde wereldburger is het niveau van democratie vandaag teruggevallen tot dat van 1978. Dat wil zeggen dat alle democratische verworvenheden van de zgn. ‘derde democratiseringsgolf’, die begon met de Portugese Anjerrevolutie van 1974, weer verdwenen of gevoelig afgebouwd zijn.
Dit concludeert het aan de University of Gothenburg in Sweden gevestigde ‘Varieties of Democracy’ (V-Dem Institute) Instituut op basis van een jaarlijks uitgevoerde meerdimensionale en gedetailleerde dataset die de complexiteit weerspiegelt van het democratiebegrip – een bestuursvorm die verder gaat dan enkel de aanwezigheid van verkiezingen. Ze onderscheiden vijf fundamentele democratische principes: electoraal, liberaal, participatief, deliberatief en egalitair.
In haar 2026 rapport ontwaart ze drie patronen: democratische teruggang in enkele van oudsher stabiele democratieën; aanzienlijke terugslagen en vaak zelfs het instorten van de democratie in landen die eind twintigste en begin eenentwintigste eeuw succesvol waren gedemocratiseerd; en een versterking van de autocratie in staten die al autocratisch waren.
Bottom-up democratie
Met deze conclusies staat het V-Dem Instituut helaas niet alleen. Maar, terwijl mainstream media en politiek zich blijven blindstaren op de formele aspecten van al dan niet legale verkiezingen, is men in ‘alternatieve’ contexten al enige tijd op zoek naar meer ‘participatieve’, deliberatieve’ en ‘egalitaire’ vormen van democratie en duurzame transformatie. Verschillende wetenschappers en activisten, zoals Saul Alinsky, Paul Almeida, Lydia Ashcombe, Deepak Bhargava, Richard Cloward, Marshall Ganz, Frances Fox Piven, en Stephanie Luce, hebben reeds gemeenschapsorganisatie en grassroots sociale bewegingen onderzocht en de factoren geanalyseerd die bijdragen aan hun succes of falen, evenals de relatieve sterkte van lokale versus nationale bewegingen.
Een van de recente interessante aanvullingen is het ‘Remaking Democracy: How We Make the Worlds We Want’, een gids van Danielle Chynoweth en Elizabeth Adams die strategieën en casestudies biedt voor maatschappelijke verandering. Het behandelt de dringende noodzaak tot sociale verandering in het licht van opkomend fascisme en milieucrisissen. Het boek kan gezien worden als een praktische bron voor individuen en gemeenschappen die rechtvaardige en participatieve systemen willen creëren.
Beide auteurs kunnen beschouwd worden als buitenbeentjes omdat ze niet tot de traditionele academische of politieke circuits behoren. Hun boek is bovendien uitgegeven door het op Creative Commons gebaseerde Common Notions, een “uitgeverij en programmeerplatform dat nieuwe formuleringen van bevrijding en leefautonomie bevordert”.
Danielle Chynoweth is actief binnen bewegingen die strijden voor mediarechtvaardigheid en woonrechten. Als gekozen volksvertegenwoordiger heeft ze alternatieve crisisinterventies, opvangvoorzieningen voor gezinnen en ‘Solidarity Gardens’ (solidariteitstuinen) opgezet; daarnaast speelde ze een voortrekkersrol bij projecten rond publieke kunst, breedbandnetwerken in de gemeenschap, betaalbare huisvesting met zonne-energie en toezicht op de politie. Ze was ‘Organizing Director’ voor mediarechtvaardigheid en medeoprichter van het *Urbana-Champaign Independent Media Center*. Ze geeft les over maatschappelijke verandering aan de University of Illinois, de *School for Designing a Society* en op internationale locaties.
Elizabeth Adams (PhD) is componist, docent en mantelzorger; ze werkt al meer dan twintig jaar op het snijvlak van kunst, onderwijs en maatschappelijk activisme. Als kenniswerker die zich inzet voor een culturele omslag ten gunste van sociale rechtvaardigheid, was ze mede-initiatiefnemer van *Julie & Elizabeth’s Anti-Capitalist Concert Series* en werkte ze samen met organisaties als de *Crown Heights Tenant Union*, *Free University NYC* en *What A Neighborhood!*. Ze heeft lesgegeven aan Columbia University en de *School for Designing a Society*.
Strategieën voor verandering
Terwijl traditionele politieke methoden vaak gebaseerd zijn op top-down besluitvorming door gevestigde autoriteiten, benadrukken de auteurs het belang van organisatie vanuit de basis, van empowerment en participatie. Gemeenschapsorganisatie laat zien dat democratie niet alleen draait om de macht die is toegekend aan gekozen leiders; het gaat om de macht die gewone mensen hebben om de samenleving te hervormen. Deze grassroots-aanpak stimuleert bredere participatie en kan leiden tot meer directe aanpak met relevante oplossingen voor lokale problemen.
Het boek biedt een instrumentarium met casestudies en concrete strategieën.
Belangrijke strategieën voor maatschappelijke verandering op lokaal niveau omvatten het versterken van individuen en gemeenschappen, het gebruik van geweldloze collectieve actie en het focussen op duurzame transformatie door middel van gemeenschapsorganisatie. Als voorbeelden van geweldloze collectieve actie worden concrete cases van protesten en betogingen, petitiecampagnes en socialemediacampagnes besproken. Al deze strategieën benadrukken het belang van participatie en directe betrokkenheid bij het creëren van maatschappelijke verandering.
De focus ligt op duurzame transformatie en collectieve actie. Principes als participatieve democratie – ‘Actieve deelname van leden van de gemeenschap aan besluitvormingsprocessen stimuleren’–, en solidariteit opbouwen – ‘Diverse groepen verenigen rond gemeenschappelijke doelen om bewegingen te versterken’–, worden uitgediept en besproken. Door middel van directe participatie en menselijk handelingsvermogen wordt het belang bepleit van het opbouwen van structuren die waarden als zorg, rechtvaardigheid en respect voor de aarde en al haar bewoners ondersteunen.
Gemeenschapsorganisatie vormt dus een krachtig tegenwicht tegen top-down benaderingen en herinnert ons eraan dat betekenisvolle, duurzame hervormingen ontstaan wanneer individuen samenkomen, gedreven door gedeelde waarden en een streven naar rechtvaardigheid. Deze initiatieven vanuit de basis zijn niet slechts een aanvulling op formele politieke structuren, argumenteren de auteurs. Ze vormen de levensader van de democratie zelf en bouwen actief aan democratische waarden zoals participatie, gelijkheid en solidariteit, van onderaf. In de handen van betrokken burgers worden grassrootsbewegingen motoren van sociale transformatie – wijk voor wijk, probleem voor probleem en overwinning voor overwinning.
Het aanpakken van huidige crises
De auteurs bespreken ook het falen van de huidige instellingen in het licht van gezondheidscrises en aantasting van het milieu.
Ze betogen dat wanhoop kan worden omgezet in hoop door middel van collectieve actie en betrokkenheid van de gemeenschap. Dat collectieve acties risico’s met zich kunnen meebrengen, zoals staatsrepressie, interne fragmentatie van de beweging en onbedoelde tegenreacties die de doelstellingen ondermijnen, wordt onderkend. Maar, op dialectische wijze wordt voor elk probleem ook een positieve oplossing gezocht.
Daarbij benadrukken ze de onderlinge verbondenheid van sociale rechtvaardigheid en ecologische duurzaamheid. Zodoende ontwikkelen ze een visie op lange termijn; op strategieën die gericht zijn op blijvende verandering in plaats van kortetermijnoplossingen.
Kortom
Remaking Democracy wordt geprezen om zijn toegankelijke schrijfstijl en praktische inzichten. Het boek is een belangrijke gids voor iedereen die zich wil inzetten voor betekenisvolle sociale verandering. Het combineert theoretische inzichten met praktische instrumenten, waardoor het een waardevolle bron is voor activisten, docenten en gemeenschapsleiders.
Referentie:
Danielle Chynoweth & Elizabeth Adams (2026), Remaking Democracy: How We Make The Worlds We Want, Common Notions, Philadelphia PA, 268 pp.
ISBN: 9781945335518
https://www.commonnotions.org/buy/remaking-democracy
