Politiek in Denemarken gebeurt zelden met ophef. Verkiezingen zijn doordeweekse geplogenheden, de zwarte piet wordt bijna lusteloos doorgeschoven naar de grote partijen. Want de vorming van een regering gebeurt dan wel veel hoffelijker dan in het pseudogewest Brussel, de kieswet vergemakkelijkt de samenstelling niet. Die wet bepaalt namelijk als enige voorwaarde jdat er geen oppositie groter is dan de partijen die samen het land willen besturen. Anderzijds is de kiesdrempel laag, die ligt op 2 %, en levert dus vrijwel altijd een bonte samenstelling op. Dat leidt tot voorzichtig om de ketel te springen om niet voortijdig te verbranden. En tot minderheidsregeringen zoals die van uittredend sociaaldemocratisch premier Mette Frederiksen. Je hoeft geen meerderheid te hebben zolang gedoogpartijen de regering niet doen vallen.
“Realisme”
Daar was ook weinig reden toe: na haar eerste aantreden in 2019, kreeg ze opnieuw het vertrouwen in 2022. Deze keer leek het kantje boordje. Frederiksen had doelbewust vervroegde verkiezingen uitgeschreven omdat ze hoopte te teren op de bijval die haar ongezouten weerstand tegen Donald Trump zou opleveren die lik op stuk kreeg met zijn dreigement Groenland desnoods manu militari te overweldigen. Frederiksen bleef elk gevlei en elke afdreiging koel naast zich neerleggen. Nu pas is gebleken dat een geplande NAVO-oefening wel degelijk ernst was, en dat het Deense leger klaarstond om de luchthavens van de hoofdstad Nuuk en het nog grotere Kangerlussuaq te bombarderen om een Amerikaanse invasie te voorkomen. Het zegt veel over de eerste minister. Ze gaat bijzonder pragmatisch en op het randje af hooghartig op, wars van veel ideologie of rechtlijnigheid. Onder het motto “realisme” wil ze het ijzer smeden terwijl het heet is.
De vervroegde verkiezingen waren broodnodig, want waar de SDP in 2022 nog 28 % kreeg, zagen de peilingen een dramatisch beeld verschijnen in december 2025: nog slechts 17 % gaf aan voor haar te stemmen. Er was trouwens al een pijnlijke voorbode geweest. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in november vorig jaar ging het kroonjuweel, de hoofdstad Kopenhagen, verloren. Uiterst links (drie partijtjes – communisten, trotzkisten en afgescheurde socialisten – samen in de Enhedslisten) slaagde erin een flink stuk van de traditionele SDP-kiezers los te weken en kwam als eerste uit de bus. Het “realisme” had deerlijk gefaald vanwege teveel jarenlange toegevingen aan uiterst rechts en aan de ongecontroleerde vrijemarktprincipes. Het gaat met name over een voortdurend verstrengd inwijkingsbeleid, over de sociale bezuinigingen, over teveel aandacht voor de buitenlandpolitiek, de strakke begrotingsdiscipline en de ontkenning van de eigen socialistische waarden. De “grootstedelijke kiezers zijn massaal weggelopen”, tekent Bart Servaes aan (DeWereldMorgen, 25 november 2025).
Niet alleen de socialisten kregen toen klappen. In Kopenhagen verloren de liberalen liefst 54 % van hun stemmen, het allerslechtste resultaat ooit. Ze doken van 8,4 % naar 3,6 %, 17.786 kiezers keerden hun de rug toe. Die lijn is nu doorgetrokken, wat de vroegere buitenlandwoordvoerder en voormalig technologieminister Søren Pind de sardonische opmerking ontlokte: “An original sin from Hjort/Fogh is thus completed. The Liberal Party is now a regional party” (waarbij hij verwijst naar oudminister van Defensie Claus Hjort, die voor de rechter is gedaagd omdat hij informatie lekte naar de Amerikanen, en naar oudpremier Anders Fogh van de rechtsliberale Venstre; Pind zelf stapte uit de politiek in 2018). De misvatting van Frederiksen is geweest dat de nationalistische oprisping tegen de ongeregelde uitvallen van Trump lang genoeg zou aanhouden om binnenlandse prioriteiten naar de achtergrond te duwen. Maar het tekort aan woningen, de vervagende milieubeloftes, de minder genereuze zorgverlening, het welvaartsdeficit en zelfs de prijs van het bier beroeren de burger meer dan het vendelzwaaien van de premier.
Nu is de prijs van alcohol een gemeenschappelijk Skandinavische obsessie, een lutheraans bijgeloof dat prijszetting de volksgezondheid ten goede komt. Larie natuurlijk, ze komt uitsluitend de fiscus tegemoet en roomt, ongeacht de sociale status, een onprettig deel van de lonen af. Ik stond destijds te kijken van de pubs in Denemarken, aantrekkelijker en mooier had ik nooit gezien, zeker niet in Schotland, Ierland of Wales. En dat niemand vies was van een aquavit bleek toen ik op een verbroederingsavond in Horsens, aan tafel bij de socialistische burgemeester die ook directeur van de gevangenis was, alles behalve lijdzaam ondervond hoe vriendschap uitliep op een slemppartij. Eurostat heeft in 2024 berekend dat als 100 € het gemiddelde van de alcoholprijs in Europa zou zijn, Ijsland het duurste land is geworden met 285 %, gevolgd door Noorwegen (226 %), Finland (210 %), Turkije (waar de wet op drankmisbruik nogal drastisch is, 203 %) en Ierland (198 %). Denemarken heft toch al een kwarttaks (125 %), in vergelijking met België (114 %) niet min, en gewoon duur tegenover de goedkoopste landen: Tsjechië en Oostenrijk (90 %), Duitsland (87 %) en Italië (84 %). “Tax is a key factor in driving [price] differences… Higher alcohol taxes are one of the most important drivers of higher alcohol prices in some European countries, most notably those in Northern Europe”, zegt Colin Angus van Sheffield University (Euronews, 8 december 2025).
Asiel
Het is maar een klein, zij het betekenisvol onderdeel van de wassende onvrede bij de achterban. Tegen de dag van de verkiezingen bleek opnieuw het thema migratie (en de overlast ervan) de grootste bekommernis. En politiek weegt Groenland niets: het is net als de Färöer eilanden autonoom en geen lid meer van de Europese Unie; allebei hebben ze elk amper twee verkozenen in de Folketing, het parlement dat 179 zetels telt. Reuters noteerde overigens dat Groenland zich weer helemaal concentreerde op eigen problemen, zoals “a proposed wealth tax, debates on immigration and calls for restrictions on agricultural pesticides affecting the groundwater” (Reuters, 23 maart 2026) – wat meteen alweer een wrijving oproept met de Europese Unie die de regels voor het gebruik van pesticides in de landbouw gemakshalve heeft versoepeld. Groenland kampt ook met een sinds 1990 stagnerende bevolking, de voorbije 5 jaar is er zelfs een kleine uitstroom, en het land telt amper 55.629 zielen dit jaar. In het piekjaar 2005 leefden er 56.950 op Groenland (bron: Worldometer).
Dan ligt het inwijkingsprobleem veel gevoeliger in Denemarken zelf. In 2024 pochte de regering dat het aantal asielaanvragen op een historisch laag cijfer was teruggevallen: 860 aanvragen – België telde er 39.615, Nederland 44.000. Dat was een gevolg van het aantreden van Mette Frederiksen in 2019. Zij lanceerde toen “Zero Refugee”, een omslag van Integratie naar terugkeer. Het land nam toen één van de strengste wetten tegen inwijking in Europa aan. “Het oude socialistische Denemarken van de 20e eeuw heeft plaatsgemaakt voor een land dat voornamelijk drijft op de inkomsten van grote bedrijven als Maersk, Novo Nordisk en LEGO”, gaf Kevin Heller als verklaring aan (Reporters On Line, 18 maart 2026). “De angst om hun welvaart en rijkdom te verliezen heeft het Deense politieke landschap diep beïnvloed”.
Zero Refugee luidde een reeks beperkende maatregelen in, naast de Europese beslissing om alleen die inwijkelingen te laten behandelen in het eerste land waar ze zich aanbieden. In 2021 keurde Kopenhagen een wet goed, net als Londen, die toelaat om “asielzoekers over te brengen naar derde landen buiten de EU voor de verwerking van hun asielaanvragen” (Gerard Driehuis in Welingelichte Kringen, 4 mei 2025). Daar bleef het niet bij want eerder aanvaarde wetten werden stringenter toegepast. Het gaat met name over de juwelenwet van 2016 en de anti-gettowet van 2018. De eerste laat toe waardevolle sieraden en bezittingen aan te slaan. De opbrengst daarvan dient om het verblijf van de asielzoeker te bekostigen. De tweede mikt op spreiding om samenscholingen te vermijden. Armoedige wijken moeten ontvolken wanneer meer dan 40 % van de inwoners uit den vreemde komt. Huizen worden gesloopt en de bewoners over andere wijken ingedeeld.
Uiteraard speelt hier een algemeen gedragen afkeer van Mohammedanen een grote rol, zeker sinds de internationale heisa in de moslimwereld met fysieke dreigementen tegen de tekenaar van de Mohammedcartoons in de Jyllands Posten (2005). Denemarken, net als Frankrijk, aanvaardt geen zelfcensuur door druk van andersdenkenden, inzonderheid als het gaat om “godslastering”. Vrijheid van meningsuiting moet absoluut zijn, is de implicatie. Tegelijk heeft de Deense regering (die voor 2019 geleid werd door centrum-rechts, en het hele terrein al had voorbereid) geknaagd aan de rechten die eerst aan vluchtelingen en asielzoekers waren gegeven. Asielverlening kan vlotter ingetrokken worden, gezinshereniging is fel bemoeilijkt, voor permanent verblijf gelden rigoereuze voorwaarden, en er is gesnoeid in de uitkeringen. Fredriksen ging ook zo ver om in te grijpen bij de internationale studenten, vooral uit Zuid-Azië. Wie niet uit Europa komt wordt verplichtingen opgelegd: eerst een degelijke taalbeheersing, dan een eigen inkomen aantonen, en ten slotte hoge cijfers halen – wat voor Europese studenten niet moet. Nu is de stroom uit India en omliggende landen helemaal stopgezet. Alleen – zelfs Deensonkundige – Amerikanen en EU-burgers zijn nog welkom.
Maastricht
De vraag rijst of dit allemaal nog wel kan in de Europese Unie. Ondergraaft Denemarken de regels die de Verdragen opleggen? Daarvoor moeten we terug naar de Top in Maastricht op 9 en 10 december 1991. Ik was er toen ook bij, ook al had ik mijn badge verloren en reed ik ’s nachts terug naar huis om ’s morgens vroeg de politie te bellen. Wonder, iemand had mijn badge op straat gevonden en afgeleverd bij de politie. Het heeft mijn Top gered, en dus ook alle belangrijke interviews die ermee samenhingen. Want daar is de eigenlijke Europese Unie gesticht, als volgende faze van de eenmaking na de EEG. De toenmalig 12 lidstaten – vertegenwoordigd door hun ministers van financiën en buitenlandse zaken – ondertekenden het Verdrag op 7 februari 1992. Na ratificatie trad het in werking op 1 november 1993. Het was een moeizaam overleg geweest tot diep in de nacht. Er werd immers beslist om een eenheidsmunt in te voeren, toetredingscriteria toe te passen, samenwerking op te zetten over migratie, terreurbestrijding, beter op elkaar afgestemde buitenlandpolitiek en defensie. Dat lag voor enkele leden moeilijk om te verteren. Daarom werd een kunstgreep aangeboden, de “opt-out”, de uitzonderingsmaatregel. Ierland, bij voorbeeld, had geen echt leger en was niet van plan zijn neutraliteit op te geven. Toegestaan. Groot-Brittannië, toen nog lid, weigerde kategorisch afstand te doen van zijn pond sterling, en erkende de Europese Centrale Bank niet. Toegestaan. Ook Denemarken wou zijn kroon bewaren. Toegestaan. Het was maar één van de vier uitzonderingen die Denemarken verwierf: daarnaast bleef het buiten het Veiligheidsbeleid (Verdediging inbegrepen; dat is in 2022 na een volksraadpleging opgeheven); moest geen Europees burgerschap invoeren; en vooral: behield eigen rechtspraak én geen inmenging in binnenlandse aangelegenheden.
Dat laatste is het cruciale punt. Want daar vallen asiel, inwijking en inburgering onder, net de agenda die in de voorbije twintig jaar tot steeds hardere verstrakking heeft geleid. Dat door die opt-out Kopenhagen ook geen fondsen uit de Europese ruif krijgt toebedeeld in deze materies wordt met schouderophaling weggewuifd. Integendeel, de Deense aanpak is langzamerhand ook gemeengoed geworden in de hele Europse Unie (Spanje voorlopig uitgezonderd zolang Sanchez de teugels in handen houdt). In België was het de kortstondige regering Martens IX (van 29 september 1991 tot 7 maart 1992) die het hele proces Maastricht mee onderhandelde en verdedigde. De voortekenen van de onstuitbare verrechtsing doemde toen al op, de Volksunie was uit de regering gestapt, bij de verkiezingen van 24 november leed de christendemocratisch-socialistische coalitie zware verliezen, en het Vlaams Blok forceerde op die “Zwarte Zondag” een onverwachte doorbraak, van 2 naar 12 kamerzetels. Het waren oudgedienden die ons land vertegenwoordigden in Maastricht: Marc Eyskens op buitenlandse zaken en Philippe Maystadt op financiën, die ik nog om vier uur s morgens kon ondervragen. We beseften nog lang niet de stempel die de Top en zijn gevolgen zouden drukken op de Europese politiek.
Te wapen
Ik vermoed dat ook de Denen, gesust als ze waren, niet in een glazen bol konden kijken, en van een gereserveerde, vooral landelijke bevolking zouden uitgroeien tot haantjes-de-voorste in de militarisering van hun land, en tot voortrekker van de hulp aan Oekraïne. Dat uitgerekend de socialisten voor de polarisering zouden zorgen, doet ook tot vandaag de wenkbrauwen fronsen. In de krant van de arbeiders, Arbejderen, trekt de voorzitster van de communistische partij, Lotte Rørtoft-Madsen, pijnlijke conclusies (25 maart 2026). Haar vertrekpunt is dat er maar één onderliggende agenda is van de volle twaalf partijen die nu de Folketing gaan uitmaken: gelijk wie er aan de macht komt, de zekere winnaar zal hoedanook “herbewapening en oorlogsvoorbereiding” zijn. De fractie Rood, al heeft ze 84 zetels veroverd, is in hetzelfde bedje als Blauw (conservatief rechts, 77 zetels) ziek. Ze heeft gecapituleerd voor de Europese trend die steeds toegeeflijker wordt voor polarisering door uiterst rechts. In de (behoudsgezinde) krant Jyllands Posten (24 maart 2026) schrijft de politieke verslaggever Niels Thulesen Dahl: “We hebben niet eens meer echte communisten nadat de Rood-Groene Alliantie de revolutie heeft afgezworen”.
Rørtoft-Madsen zit er pal op als zij vaststelt dat het verlies van de SVP (min 5,7 %) niet wordt goedgemaakt door de lichte stijgingen van de kleinere linkse partijen samen (4,5 %). Ook het feit dat het verlies van SVP geen exclusief stedelijk probleem is klopt: het “is geografisch gelijk verdeeld over alle kiesdistricten”. Mette Frederiksen mag zich daarvoor op de borst kloppen. Zelf verloor ze in Groot-Jutland vrijwel een derde van haar aanhang. Ze kreeg 42.000 voorkeurstemmen nu, bij de vorige verkiezing haalde ze nog 61.000 voorkeurstemmen. “Rechts van de Socialistische Volkspartij [die nu Kopenhagen in handen heeft], de Rood-Groene Alliantie en het Alternatief, staan samen ongeveer 80 % van alle uitgebrachte stemmen (…) Rechts Denemarken is sterk”. Dat bleek ook in het traditionele debat dat de partijleiders daags na de stembussslag hielden in de Publicistenclub in Kopenhagen. Het debat sloot zo goed al zeker een “rode en rechtvaardige richting voor vrede” uit.
In elk geval is Frederiksen als leidster van de grootste partij als eerste naar de koning gestapt. Na haar hoorde de koning alle voorzitters van de partijen met verkozenen. Het zal een puzzelwerk worden, want de uittredende coalitie van drie partijen heeft zonder uitzondering verliezen geboekt. De koning moet nu uitmaken wie hij zal aanduiden als formateur om een levensvatbare coalitie samen te stellen. “Die Person mit den meisten Mandaten hinter sich wird Verhandlungsleiter oder Verhandlungsleiterin. Fredriksen selbst will versuchen Verhandlungsleiterin zu werden. Es kann mehrere Köningsrunden erfordern bevor eine mehrheitstätige Regierung gefunden ist” (Der Nordschleswiger, 25 maart 2026). Inderdaad, Fredriksen zei al onmiddellijk na de sluiting van de stemburo’s dat zij een verlenging van haar mandaat wil. Maar of ze die taak krijgt toegewezen is hangende. Want doordat noch het Rode noch het Blauwe blok over de absolute meerderheid van 90 zetels beschikt, is het uitkijken naar oudpremier Lars Løkke Rasmussen, die met zijn Moderaten 14 zetels haalde, en eigenlijk kingmaker kan spelen. De Moderaten danken hun naam aan een fictieve partij in de Deense TV-reeks Borgen. En al is Rasmussen een buitenbeentje (kettingroker die zijn tanden poetst met gewone zeep, die zichzelf in de kiescampagne liet fotograferen met een geit, omdat het Engelse ‘goat’ gewoon staat voor “greatest of all times”), hij zal het Frederiksen niet eenvoudig maken.
Hij is zelf 40 jaar lid geweest van het liberale Vestre, maar stapte op nieuwjaarsdag 2021 uit de partij, en richtte een eigen centrumpartij op. Zelf ambieert hij geen eerste ministerschap meer. Maar hij schuift zichzelf wel naar voren als “royal investigator” (The Guardian, 24 maart 2026), als verkenner dus, en is een voorstander van een “middencoalitie”, links, rechts en centrum samen. De klappen die Frederiksen kreeg doen hem niet van mening veranderen. Wel waarschuwt hij haar: “It’s a bit strange that the Social Democrats have never experienced sitting in government without having the post of prime minister. I think they should experience that one day” (Tom Liddle in Arctic Today, 23 maart 2026). Niet dat hij op een andere golflengte zit dan Fredriksen. Met haar was hij “the face of Copenhagen’s defiance of threats by U.S. President Donald Trump to annex Greenland earlier this year. At the time, he and Frederiksen seemed like a dynamic duo protecting the Kingdom” (Jakob Weizman in Politico, 23 maart 2026). Om maar te zeggen dat geen van beiden ook maar geneigd is een morzel gronds af te staan aan de bullebak van Florida. Dat lijkt vreemd, want Fredriksen was de grootste pleitbezorgster van een opwaardering van het defensiebudget, tot 5 % zoals Trump verordende. Als ze weer kan aantreden is een van haar eerste begrotingsingrepen om nu al 3,5 % aan bewapening te geven. Nu al is 58 miljard kronen (zowat 9 miljard euro) gereserveerd. En meteen de VS een neus gezet, want alles verschoven naar Europese oorlogsfabrikanten. “Het raketorder vertegenwoordigt een breuk met de geschiedenis van Denemarken om de voorkeur te geven aan Amerikaanse defensietechnologie. “In 2016 heeft Kopenhagen zich ertoe verbonden zijn luchtmacht van de volgende generatie op te bouwen rond de F-35’s van Lockheed Martin, waarbij biedingen van Europese bedrijven zoals Eurofighter Typhoon buitenspel werden gezet. Deze keer stonden er echter geen Amerikaanse fabrikanten op de shortlist” (Bron: Invezz)..
Ze heeft daar goeie redenen voor. Er is niet alleen de kwestie Groenland die krachtiger optreden vereist, er is niet alleen de onmiddellijk uitgesproken militaire hulp aan Oekraïne, er is ook de kwetsbaarheid van Denemarkens ligging. Opgeschrikt door drones en door schendingen van territoriale wateren en luchtruim door Russische provocaties, achterdochtig door de onbetrouwbaarheid van Trump, heeft Denemarken veel baat bij een Skandinavische paraplu (de Nordic Defense Coopderation), een goede NAVO-samenwerking en een sterke buur als Duitsland. Sinds het aantreden van bondskanselier Friedrich Merz (CDU) klinkt ook daar een krijgshaftiger toon door. Het grootste mijnenveld is evenwel de Russische exclave Kaliningrad, het vroegere Oost-Pruisen. Tot 2023 verscheen nog de Königsberger Express, een redelijk voorzichtig maar eigenzinnig Duitstalig blad, ook al stond het onder toezicht van de Russische geheime binnenlanddienst FSB. Begin dat jaar moest de redaktie evenwel haar kantoor in de stad sluiten, de homepage van het blad verdween in april 2024 van het scherm, al is er nog altijd een gedrukte oplage. De neergang hing duidelijk samen met de Russische invasie van Oekraïne. De vrees in Denemarken is nu dat het door Moskou meegesleept kan worden in een conflict rond de Oostzee, reden waarom vooral de Baltische staten en Polen hun bewapeningsinspanningen snel verhogen. Denemarken volgt om de nogal triviale reden die Peter Viggo Jakobsen van het Royal Danish Defense College aanreikt in De Standaard (21 maart 2026): “Kaliningrad, de Russische exclave tussen Polen en Litouwen, ligt niet ver van Denemarken. Dat heeft bij Frederiksen echt tot een mentaliteitsverandering geleid”.
Er zijn wel scherper argumenten te bedenken. De fuik van de Sont en twee andere zeestraten naar het Kattegat staat onder strenge bewaking, vooral voor duikboten en voor schepen van de Russische Schaduwvloot die het handelsembargo tegen Moskou omzeilen. De sabotage van aardgasleiding Nordstream 2 in 2022 baart ook al zorgen, ook al had bondskanselier Olaf Scholz de indienstneming opgeschort kort na de afwerking van de pijplijn.
En er was de droneregen van eind september 2025. Frederiksen riep prompt een nationaal crisisteam had bijeen en verbood op 29 september alle drones boven het land, zeker toen de luchtmachtbasis in Karup geviseerd was, na die van Skrydstrup, “waar de Deense F-16- en F-35-gevechtsvliegtuigen gestationeerd zijn”. Eerder was een “Russisch oorlogsschip” waargenomen “aan de rand van Deense wateren met het volgsysteem uitgeschakeld, wat erop wijst dat het waarschijnlijk probeert detectie te vermijden”. Het ging om het landingsschip Aleksandr Sjabalin (Ekstrabladet, 24 september 2025).
Het zijn kopzorgen die wegen op het politieke spectrum. Vrijwel alle partijen zijn zich bewust van de hybride oorlog waarin het land mee is verzeild geraakt. Maar een regering vormen in een versplinterd landschap verloopt niet van een leien dakje. Fredriksen moet al niet rekenen op één uittredende partij: “De leider van de liberale Venstrepartij, Troels Lund Poulsen, wees zo’n voortzetting al af” (Dominque Minten in De Standaard, 26 maart 2026). Als dat niet lukt, is er natuurlijk als troost nog altijd Carlsberg en Malteser Aquavit.
