Oekraïne kan niet klagen over hulp vanuit het Westen dat gul is met kredieten. Er zijn voorwaarden aan verbonden. De Oekraïense regering moet harder de strijd aanbinden met de corruptie, wat slechts met mondjesmaat gebeurt in dit rijk van de oligarchen. En ze moet hervormingen doorvoeren die bestaan uit massale bedrijfssluitingen. Het Westen stoort zich intussen weinig aan de groeiende invloed van uiterst-rechts in Kiev, ook al maakt dit een vergelijk met de opstandige oostelijke regio’s zogoed als onmogelijk.
Zorgwekkend
Uiterst-rechtse groepen speelden al van tijdens de zogenaamde Maidan-revolte – eind 2013, begin 2014 – een zeer actieve rol. Het waren radicaal-nationalistische groepen uit het westen, de streek van Lviv, die de toon aangaven tijdens deze revolte tegen toenmalig president Viktor Janoekovitsj. De aanleiding was diens weigering om een associatie met de EU te ondertekenen, maar veel Oekraïeners waren vooral kwaad over de corruptie en de greep van enkele oligarchen op politiek en economie. Radicale nationalisten maakten er vooral een anti-Russisch en anti-links vertoon van.
Sindsdien blijven de oligarchen onaangetast en is de greep van uiterst-rechtse groepen alleen maar toegenomen. Niet dat ze numeriek zo sterk staan of verkiezingen kunnen winnen. Vooral Russische media zetten de rol van uiterst-rechts dik in de verf, alsof neonazi’s Oekraïne regeren. Maar de invloed van de radicaal rechtse groepen op het beleid is hoe dan ook zorgwekkend.
Tinten in zwart
Uiterst-rechts bestaat uit zeer uiteenlopende strekkingen. De historische rechtse nationalisten van de partij Svoboda, zijn vooral sterk in de westelijke regio, Lviv en omgeving. Dit is de regio van de Uniaten, een kerk met orthodoxe ritus die het gezag van de paus in Rome erkent en zeer lang het bindmiddel was tegen de tsaristische repressie. Dit nationalisme is niet alleen sterk anti-Russisch maar ook anti-Pools. Voor veel Polen is Lviv nog altijd Lwów, een van de grote Poolse historische steden.
Radicale racistische neonazi’s vinden we terug in de recent opgerichte partij ‘Nationaal Corps’ waarvan de kern wordt gevormd door oudgedienden van het bataljon Azov. Dat is een paramilitaire groep die ingelijfd is in de Nationale Garde. Het symbool van die groep is gewoon dat van de SS tijdens de tweede wereldoorlog. De leider ervan, Andrej Biletski, is een notoire neonazi. Volgens diverse bronnen in Kiev heeft dit bataljon goede contacten met minister van Binnenlandse Zaken Arsen Avakov.
Een derde groep van de uiterst-rechtse familie is Pravy Sektor wiens militanten zich tijdens de Maidan-revolte op de voorgrond drongen. Pravy Sektor mobiliseerde net als Azov vrijwilligers en huurlingen om in het oosten van Oekraïne tegen de pro-Russische autonomisten te vechten. Sympathisanten van Pravy (Rechtse) Sektor zitten in het ministerie van Defensie.
Trio
Deze drie groepen vinden elkaar in allerlei acties, zoals de blokkades en het aanvallen in juni van de Gay Pride in Kiev. In maart ondertekenden ze een gemeenschappelijk programma. Daarin eisen ze de verbreking van de diplomatieke betrekkingen met Rusland en de afzetting van president Petro Porosjenko. Ze willen van Oekraïne een nucleaire mogendheid maken en willen een unie van de Baltische tot de Zwarte Zee, een tegengewicht voor zowel het gehate Rusland als de even gehate Europese Unie.
Electoraal stellen ze voorlopig niet veel voor. Het gevaar ligt echter in de succesrijke druk die ze op de regering in Kiev en op andere politieke partijen uitoefenen. Militanten van Nationaal Corps blokkeerden begin dit jaar filialen van Russische banken in Kiev. Een ervan, Sberbank, verkocht sindsdien het filiaal. De regering volgde uiterst-rechts: in maart kregen Russische banken verbod hun winsten te repatriëren. Gesterkt door dat succes, stuurde uiterst-rechts oud-strijders uit om de spoorverbindingen tussen regeringsgebied en de opstandige regio’s te blokkeren.
Uiterst-rechts kreeg bij die blokkade onder meer actieve steun van Samopomitsj, een nationalistische partij die begin 2016 uit de regeringscoalitie stapte. Samopomitsj, 333 zetels in de Rada (van de 450) wil dat de opstandige regio’s officieel worden bestempeld als “bezette gebieden”. Die partij wil van geen enkele toenadering weten. “Ze willen ons verlaten, dat ze dan hun plan trekken met de Russen”.
Wapens
De regering zwichtte voor de druk van enkele honderden actievoerders en stelde officieel de blokkade in, ook al kwam daardoor de bevoorrading in (goedkope) steenkool ernstig in het gedrang. Het illustreert hoe uiterst-rechts grotendeels de politieke agenda bepaalt, gebruikmakend van de onpopulariteit van president Porosjenko en van de regering van premier Arseny Jatsjenjoek waarmee de president overhoop ligt.
Die rechtse radicale groepen beschikken over wapenvoorraden. Alleen voor de strijd tegen “de Russen”? Voor hun steun eisen de EU, IMF en andere instanties hervormingen die voor de bevolking hard kunnen aankomen. Talrijke industrieën zullen dichtgaan, de luchtvaartindustrie, machinebouw en dergelijke staan voor een sociaal bloedbad. Voor rechtse nationalisten wordt de verleiding dan groot om die wapens te gebruiken tegen een gediscrediteerde staat die nu al hard beschuldigd wordt van lafheid tegen de grote vijand, Rusland, en tegen de verraders van de EU die het land in de steek laten. Een coup in naam van de strijd voor het vaderland.
Bandera
Met hun agressieve acties, zoals de blokkades, ondergraven de uiterst-rechtse groepen elke mogelijke toenadering tussen Kiev en de twee opstandige regio’s. De overeenkomst van Minsk van 2014 voorzag onder meer dat Kiev een apart statuut zou uitwerken voor de oostelijke regio’s. Maar onder druk van diverse nationalisten, ook zogenaamde ‘gematigden’, heeft de Rada, het parlement in Kiev, dat apart statuut in feite begraven.
Intussen wordt de kloof met de oostelijke regio’s met de dag ook groter door Kiev’s geschiedenisherziening. Niet alleen de uiterst-rechtse groepen maken van Stepan Bandera een nationale held. Bandera was de leider van een nationalistische militie die na de Duitse invasie van de Sovjet-Unie in 1941 drie jaar samenwerkte met de nazi’s en onder meer deelnam aan moordpartijen op Russen en Polen en aan deportaties van joden. De gemeenteraad van Kiev herdoopte een jaar geleden de Moskoulaan in de Stepan Banderalaan. Een vorige Oekraïense president, Viktor Joesjtsjenko (2005 tot 2010) had Bandera al bij decreet uitgeroepen tot nationale held.
Kloof
Huidig president Porosjenko doet er niet voor onder, zijn vroegere beloften om naar vrede te streven heeft hij onder druk van een agressieve minderheid ingeslikt. Hij verbiedt bij voorbeeld de invoer van Russischtalige boeken en stelt quota in voor het gebruik van Russisch op Oekraïense radio en tv-zenders.
Het is koren op de molen van de leiders van de ‘republieken’ in het oosten om Oekraïne definitief de rug toe te keren. De handel gebeurt alvast in roebels en de scholen van de regio’s Donetsk en Loegansj nemen de Russische leerplannen over. Hoe meer tromgeroffel aan Oekraïense kant, des te kleiner de kans dat het goed komt.
