Kiev, enkele grote dieven zijn verdreven, andere blijven en komen terug. Viktor Janoekovitsj (ooit democratisch verkozen, toch niet vergeten) is in de steek gelaten door zijn partij. Of liever, door oligarchen die in zijn Partij van de Regio’s bijzonder grote invloed hebben. Zoals na de “Oranje revolutie” van 2004, kan nu de strijd onder de overwinnaars beginnen. Gaan die nu de zogenaamde “Europese waarden eerbiedigen”? Er zijn vele redenen om daar aan te twijfelen.
Heeft “het volk” Janoekovitsj van de macht verdreven? Het volk dat in november op straat kwam, is niet helemaal meer hetzelfde als het volk dat half februari Maidan en omgeving bevolkte. De massa’s demonstranten die drie maanden geleden betoogden, hadden het vooral tegen de enorme corruptie, tegen de ongelijkheden als gevolg van de ongebreidelde aanhoudende plundering van ’s lands troeven. Ze hadden de hoop, of de illusie, dat aanleunen bij de EU het tij zou doen keren. Sinds de onafhankelijkheid hadden enkele individuen het voorbeeld in Rusland gevolgd en zich verrijkt op kosten van ’s lands economie. (Zie uitpers Oekraïne, oligarchisch pluralisme en neo-nazi’s).
Lviv
Maidan leek wel uit te doven. Uiterst-rechtse nationalistische groepen, vooral Pravyi Sector, hadden de beweging geinfiltreerd en stonden in voor de praktische en militaire organisatie van Maidan. Het waren die paramilitaire groepen die overheidsgebouwen, politiekantoren en partijlokalen aanvielen en bezetten. Die sterke fascistische invloed hield trouwens wekenlang de grote massa’s weg van Maidan. Die uiterst-rechtse groepen hadden nog weinig te maken met de eisen van de eerste protestdagen.
Opvallend veel militanten op Maidan kwamen uit het meest westelijk deel van Oekraïne, uit de stad Lviv, bolwerk van de uiterst-rechtse nationalistische Svoboda wiens leider, Oleg Tiagnibok, tekeer ging tegen “de joods-Russische maffia”. In Lviv wordt hulde gebracht aan de nazi-collaborateur Stepan Bandera.
Voor de Polen is Lviv nog altijd Lwów, een van de grote Poolse historische steden. Dagelijks reden bus op en aan om supporters uit die streek naar en van Kiev te brengen – onder de doden van Maidan zijn er tientallen afkomstig uit Lviv en omgeving. Dat versterkte nog meer het nationalistisch én religieus (Oekraïens-Orthodox, maar vooral de katholieke Uniaten) karakter van Maidan. De enkele linkse groepen die ook op Maidan actief waren (of dat probeerden) kwamen nog meer in de marginaliteit, terwijl ze in Lviv en omgeving nu worden vervolgd.
Gedumpt
Toen Janoekovitsj, in paniek omdat zijn oligarchen hem in de steek lieten, dacht de protestbeweging met harde hand te kunnen breken, stond zijn oproerpolithie voor goed georganiseerde en bewapende paramilitaire groepen. Dat liep uit op een slachting, waarna enkele top-oligarchen Janoekovitsj dumpten. Die vonden al een tijd dat de president toch wel te veel lekkere brokken aan zijn eigen clan toespeelde. Onder hen zijn zoon Olexander (holding in o.m. Zwitserland en Nederland), ex-minister van Binnenlandse Zaken Vitali Zachartsjenko (met maatschappijen in Nederland), veiligheidschef Andrei Kljoev (o.m. vastgoed in Oostenrijk), ex-premier Mykola Azarov en familie (ook in Oostenrijk)…
Dmitri Firtasj, die veel media controleert, had al eerder via communiqué’s laten weten dat de president de ‘dialoog moest aangaan’. Topman Rinat Achmetov volgde snel, zijn gekozenen liepen in blok over. Beide hebben binnen de Partij van de Regio’s een eigen grote groep parlementsleden. Toen deze oligarchen Janoekovitsj lieten vallen, was zijn lot bezegeld, zijn “eigen partij” liet hem in de steek.
Afwezig
En het volk daarin? Grotendeels afwezig. Het vertrouwen in de leiders van de ex-oppositie is erg matig. Er is nog de herinnering aan wat er gebeurde na de Oranje-revolutie van 2004. De ontgoocheling leidde ertoe dat vijf jaar later Janoekovitsj tot president werd verkozen. De massa’s die nu op straat kwamen, protesteerden ook tegen de lage levensstandaard, de miserie van elke dag. Velen zijn naïef te verwachten EU en IMF soelaas zouden brengen. EU en IMF zouden nog meer ‘soberheid’, fors hogere energieprijzen, bevriezing van lonen en uitkeringen betekenen. De oligarchen hebben van hun kant niet op de EU gewacht om grote delen van hun fortuin bij de Londense City, fiscaal paradijs bij uitstek, te plaatsen en om luxeverblijven in de dure wijken van Londen te kopen. “Voor ons is Europa echter de crisis, de werkloosheid, meer armoede”, zeggen Oekraïeners in het oosten.
Meer EU en minder Rusland is bovendien onheilspellend voor de industriële regio’s in het oosten en zuiden. Die industrieën hangen voor hun afzet vooral af van Rusland, terwijl meer aansluiting bij de EU voor veel bedrijven de doodsteek zou betekenen. Dat speelt ongetwijfeld mee in het grote wantrouwen van de bewoners uit die regio’s tegenover de gebeurtenissen in Kiev. Helemaal in het zuiden, op de Krim, vinden veel inwoners bovendien dat hun gebied best naar Rusland zou terugkeren. Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov had de Krim in 1954, toen nog deel van de Russische Sovjetrepubliek, cadeau gedaan aan Oekraïne om de 300e verjaardag van de Unie te vieren. Hij had wel nagelaten het oordeel van die inwoners te vragen.
Timosjenko en co
Ex-premier Joelia Timosjenko is na haar vrijlating toegejuicht op Maidan, terwijl andere oppositieleiders, zoals Vitali Klitsjko, koel of vijandig werden onthaald. Zij had het voordeel dat ze vanuit de gevangenis niet mee onderhandelde over de ommekeer, de ultra-nationalisten vonden dat immers “verraad”. Dat zij als premier gretig deelnam aan de plunderingen, zijn veel Oekraïeners echter nog niet vergeten. Maar de meeste bijval op Maidan ging dit weekeinde naar Dmitro Jarotsj, leider van Sector Pravyi. Op Maidan overheersen de uiterst-rechtse nationalisten, zij controleren ook gebieden in het westen.
De oligarchen, nu verenigd voor “de ommekeer”, willen het echter bij de ‘klassieke’ partijen houden, de fascisten zijn tijdelijke hulptroepen geweest. Die zullen echter niet zomaar in het gareel gaan lopen, ze hebben veel recruten gewonnen, zijn goed georganiseerd en gewapend. Ze beloven nu al naar het oosten en zuiden te zullen trekken om daar de nieuwe orde op te leggen.
Alternatief?
Links staat zwak, de stemmen van de linkse groepen werden op Maidan door uiterst-rechts gesmoord. De Communistische Partij staat nog wel relatief sterk in de industriegebieden, maar blinkt niet uit door strijd tegen de rovende oligarchen, tegen de enorme ongelijkheden.
De oligarchen sturen aan op een brede coalitie die oost en west min of meer verzoent, en die zowel de EU als Rusland kan te vriend houden. De tegenstellingen zijn echter te scherp om die lang te kunnen verdoezelen. EU, VS en Rusland hebben elk andere belangen in Oekraïne. Het neoliberale beleid dat van de “nieuwe” regeerders te verwachten valt, zal vooral de klassetegenstellingen nog scherper stellen. Oekraïne heeft nu vooral nood aan een links alternatief om verder afglijden te vermijden en zowel de boot van EU als Rusland af te houden.
