Van 2 tot 27 mei zal in New York zal de tweede Herzieningsconferentie van het Non Proliferatie Verdrag plaats grijpen. Er hangt spanning in de lucht. Als er geen significante afspraken met garanties kunnen worden gemaakt, dreigt dit verdrag een stille dood te sterven. Nochtans heeft de internationale gemeenschap de mond meer dan vol over het gevaar van de nucleaire proliferatie. Maar als de goede wil van slechts een kant moet komen…
De laatste officiële voorbereidende vergadering (prepcom) voor deze conferentie is er niet in geslaagd ook maar een betekenisvolle aanbeveling te formuleren. Het ging natuurlijk slechts om een voorbereidende vergadering; het echte gewicht ligt bij de Herzieningsconferentie zelf. Maar toch. Alles wijst erop dat de “erkende” kernwapenstaten (de vijf permanente leden van de VN Veiligheidsraad), met de tandem USA en Frankrijk op kop, eigenlijk moeilijk kunnen leven met het resultaat van de vorige Herzieningsconferentie van 2000. Daar ‘moesten’ ze 13 beloftes doen in verband met het verbod op atoomproefnemingen, met spreiding van splijtstoffen, en met de atoomontwapening zelf.
Het komt er in synthese op neer dat ze de doelstellingen van niet verspreiding willen realiseren, zonder echter de eigen engagementen over definitieve ontwapening te moeten nakomen. “De wereld staat voor de keuze tussen de gekende gevaren van nucleaire proliferatie en de uitdaging van ontwapening”, heet het dan.
Er zijn wel wat uitdagingen. We hebben ten eerste niet vijf maar acht, en waarschijnlijk negen, kernwapenstaten. De ‘grote’ vijf, aangevuld met India en Pakistan die atoomproefnemingen deden in 1998, met Israël waar de wereld van weet dat het land om en bij de 200 atoomkoppen heeft, en dan Noord-Korea dat zelf heeft aangekondigd het atoomwapen te bezitten. Daarnaast hebben we onthullingen over het vroeger beleid van Lybië, en blijven er vraagtekens hangen bij de transparantie van het nucleaire (civiel) programma van Iran. We weten intussen ook dat Zuid-Korea een programma had – naar verluidt erg beperkt in de tijd? – van uraniumverrijking. Dan komt erbij dat de kernwapenstaten allemaal over vergevorderde moderniseringsprogramma’s van hun nucleair arsenaal beschikken.
Die modernisering kan verschillende vormen aannemen. De Verenigde Staten zijn voornamelijk op zoek naar inzetbare minikernwapens, en werken verder aan het rakettenschild. Rusland spreekt over een nieuwe generatie kernwapens. Frankrijk moderniseert haar vliegtuigen en onderzeevloot; dat laatste doet in mindere mate ook Groot-Brittannië. China verbetert haar intercontinentale raketten, is op weg naar de technologie voor raketten met meervoudige kernkoppen, en werkt aan een project voor een nieuwe onderzeeër.
Het lijkt er naar uit te zien dat men, en dan zeker in Washington, kan leven met de atoomwapens van bondgenoten in het antiterrorisme. Sommige stellen dan ook voor deze drie (India, Israël en Pakistan) eigenlijk op te nemen bij de gedeclareerde kernwapenstaten, als deze dan natuurlijk het Non Proliferatie Verdrag tekenen. Waarom deze drie wel, en Noord-Korea niet is dan kennelijk van een andere orde (of meent men dat Pyongyang enkel blufpoker speelt?).
De bestaande krachtsverhoudingen sturen het besprekingsklimaat naar een einde van het tweesporenbeleid; dus naar non-proliferatie zonder ontwapening. Dat was – zoals reeds gezegd – eigenlijk al duidelijk onmiddellijk na de vorige Herzieningsconferentie. Russen en Fransen voelden zich teveel gedwongen om de 13 stappen te aanvaarden, China keek rustig toe en gaat z’n eigen (trage) weg, en de VS waren trots op hun beloften en legden ze dan terstond naast zich neer. De VS senaat weigerde het verbod op atoomproefnemingen te ratificeren, het anti-ballistic missile verdrag werd opgezegd, en Washington wilde sindsdien alleen nog over de plannen spreken van Libië Syrië, Noord-Korea en Iran. “We mogen ons niet laten afleiden door over ontwapening te spreken als het probleem bij de verdragsovertreding ligt van toekomstige kernwapenstaten”, aldus John Bolton, de toenmalige vice-minister voor wapencontrole en internationale veiligheid, nu kersvers VS ambassadeur bij de Verenigde Naties.
De toestand is ernstig maar niet hopeloos, om een oud radioprogramma te parafraseren. En dat beseft niet alleen de klassieke vredesbeweging. Vanuit de idee dat lokale en regionale besturen een rechtstreekse verantwoordelijkheid dragen voor de veiligheid van hun burgers, lanceerde de burgemeester van Hiroshima de internationale campagne van “Mayors for Peace”. Burgemeesters van steden over de wereld verspreid, werken samen om de nationale en internationale leiders onder druk te zetten, opdat ze nu eindelijk werk zouden maken van de kernontwapening. Iets wat ze trouwens verplicht zijn te doen volgens een advies van het Internationaal Gerechtshof van Den Haag. Honderden burgemeesters zullen aan de vooravond van opening van de Herzieningsconferentie in New York samen komen om deze druk zo concreet mogelijk te maken.
Deze campagne is in België alvast een echt succes. Bijna tweehonderd burgemeesters hebben zich officieel lid gemaakt van dit netwerk. In mijn ogen draagt België trouwens een bijzondere historische verantwoordelijkheid in de ontwikkeling van het kernwapen, aangezien het uranium voor het Manhattan Project door het toenmalige Union Minière werd geleverd. De Belgische oorlogsregering werd in 1944 ingeschakeld om garant te staan voor de verdere leveringen. Ons land heeft dus een morele plicht om die betrokkenheid nu om te zetten in een actieve ontwapeningsrol. België heeft in de Algemene Vergadering van de VN voor de eerste keer voor de kernontwapeningkalender van de New Agenda Coalition gestemd. Dat is op zich een interessante gebeurtenis. Maar toch speelt België nog niet echt een voortrekkersrol.
In de Belgische senaat werd een resolutie gestemd die zeer kort op het programma van de vredesbeweging zit. Akkoord, het is maar een resolutie, maar dergelijke aanvaarding blijft een heus sterk politiek feit.
Positieve stappen dus, maar de vraag blijft toch maar hoe zwaar België zal trachten te wegen opdat de Herzieningsconferentie van het Non Proliferatie Verdrag een echte vooruitgang naar ontwapening zou betekenen.
(Uitpers, nr 64, 6de jg, mei 2005)
