Voor de Europese deelnemers aan de NAVO-top die op 7 en 8 juli plaatsvindt in het Turkse Ankara wordt het nagelbijten. Zo’n top vormt een belangrijk publiek moment om eenheid en vastberadenheid te propageren, maar het afgelopen jaar kampte de NAVO met tal van interne spanningen. Trumps voortdurende uithalen naar zijn bondgenoten, zijn claim op Groenland, zijn dreigementen om uit de NAVO te stappen, de oorlog in Oekraïne, de aanval op Iran… het bracht de Europese bondgenoten ertoe werk te maken van ‘strategische autonomie’. Op zich is de loskoppeling van de VS een goede zaak. Na de ontbinding van het Warschaupact en de Sovjet-Unie was de belangrijkste reden voor het voortbestaan van de NAVO het helpen garanderen van de VS-belangen in Europa en daarbuiten. Het wegvallen van de NAVO kon er immers toe leiden dat Europa zijn eigen koers zou varen, of erger, de banden met Rusland zou aanhalen, zoals gewenst door voormalig Sovjetleider Gorbatsjov. De NAVO-expansie in Oost-Europa vanaf de jaren 1990 was onderdeel van een verdeel- en heersstrategie. De voormalige Oostbloklanden hadden een ander veiligheidsperspectief op Rusland en waren ‘pro-Amerikaans’ zoals de invloedrijke VS-strateeg Brzezinski, een van de belangrijkste voorstanders van NAVO-uitbreiding, stelde.
Het gepropageerde zelfbeeld van een NAVO als alliantie van democratische staten die zorgt voor veiligheid, stabiliteit en de verdediging van de internationale rechtsorde, staat veraf van de werkelijkheid. Begin maart was NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte daar ongewoon duidelijk over tijdens een interview voor de rechtse Amerikaanse zender Newsmax toen hij benadrukte dat de NAVO ook een platform is “voor de VS om macht uit te oefenen op het wereldtoneel”. De NAVO moet zich m.a.w. onderwerpen aan de geopolitieke belangen van de VS en zijn gewelddadige uitwassen zoals in Afghanistan, in Irak of recent in Iran. Hoewel die benadering al decennialang een constante is in het VS-beleid, geeft de huidige regering er een agressieve transactionele invulling aan en voelt ze geen behoefte zich te legitimeren met iets anders dan ‘America first’.
Daarnaast is de Europese strategische autonomie vooralsnog een illusie gebleken. Als president Trump zonder voorafgaande consultatie een NAVO-norm van 5% (op basis van het BBP) voor militaire en gerelateerde uitgaven ordonneert, volgen de Europeanen gedwee, ook na aanvankelijk protest of zelfs ongeloof. De Europese landen kopen bovendien al jaren het merendeel van hun wapens in de VS, ondanks een meer dan 20 jaar geleden opgericht Europees Defensieagentschap (in EU-verband) en verschillende programma’s die de eigen wapenproductie moeten stimuleren. De Europese volgzaamheid is ook politiek. De meeste Europese landen weigeren steevast de militaire en economische agressies van de VS te veroordelen, hoewel die gepaard gaan met veel burgerslachtoffers en in strijd zijn met het internationaal recht. Sinds Trumps aantreden waren er bombardementen in Nigeria, Jemen, Somalië, Iran, Venezuela… Hoewel de Israëlische koloniale staat -met steun van de VS en sommige Europese landen- dood en vernieling zaait in de regio van het Midden-Oosten blijft de samenwerking in NAVO- en EU-verband nagenoeg onaangetast. Bovendien lijken politici als de Belgische Defensieminister Theo Francken geïnspireerd door het gedachtegoed van Trump-getrouwen, zoals de tot minister van oorlog omgedoopte Pete Hegseth, bekend om zijn uitgesproken nationalistische retoriek en voorkeur voor het gebruik van geweld.
Francken beweert steevast dat hij ‘onze defensie’ versterkt, maar hoe kunnen we onze veiligheid toevertrouwen aan iemand met zijn polariserend taalgebruik die politieke tegenstanders als extremisten wegzet die hard moeten worden aangepakt? Dat laatste wordt waarschijnlijker als de fameuze ‘defensiecodex’ wordt goedgekeurd, die een situatie van vrede noch oorlog definieert en de maatschappij verregaand zal militariseren.
Het grootste probleem is dat de Europese strategische autonomie uitsluitend militair wordt ingevuld. Het ultieme argument is dat we in staat moeten zijn zelf onze verdediging te garanderen. Het doembeeld van de Russische dreiging moet de bevolking overtuigen om massaal overheidsmiddelen aan militarisering te besteden ten koste van alle andere overheidsuitgaven. De Russische invasie van Oekraïne was illegaal, onverantwoord en creëerde een bloedbad. Maar inmiddels is duidelijk geworden: het Russische leger heeft de capaciteit, noch de intentie voor een militaire agressie tegen de NAVO of de EU. Moskou heeft zich vastgereden in Oekraïne en is conventioneel veruit inferieur (qua troepensterkte, budget, kwantiteit en kwaliteit van wapensystemen) aan de Europese NAVO-bondgenoten. Er is geen indicatie dat Rusland een aanval plant, zoals recent is bevestigd door VS-generaal Alexus Grynkewich, de militaire NAVO-commandant in Europa (SACEUR).
Het drama is dat de Europeanen na meer dan vier jaar oorlog in Oekraïne nog steeds geen geloofwaardig diplomatiek initiatief hebben genomen en dat aan Washington overlaten met de gekende gevolgen. Strategische autonomie mag ook geen kopie worden van de NAVO. De militarisering heeft het voor Oekraïne alleen maar erger gemaakt. Een echt veiligheidsbeleid plaatst diplomatie, dialoog en ontwapening centraal, respecteert en verdedigt consequent de internationale rechtsorde en vervangt ‘strategische rivaliteit’ door samenwerking om planetaire dreigingen zoals klimaatverandering, kernwapens en de groeiende kloof tussen arm en rijk aan te pakken.
Ludo De Brabander is auteur van het zopas verschenen boek ‘NAVO. Mythes, macht en militarisering’ (EPO, 2026)
