Grote opluchting in politieke kringen: de NAVO-top in London van begin december 2019 leidde naar buiten uit niet tot grote meningsverschillen. De deelnemers gingen akkoord niet akkoord te gaan, bijvoorbeeld over een reactie op de illegale Turkse inval in Syrië.
Sinds1991 werkt de NAVO niet meer als een bondgenootschap dat het territorium van zijn lidstaten wil verdedigen, integendeel. Het heeft conflicten en militaire operaties opgewekt met onophoudelijke en dodelijke interventies in soevereine staten. De NAVO-lidstaten hebben meer dan een kwart eeuw 1 miljoen bommen gedropt op de planeet met directe en indirecte dood van meer dan 1 miljoen wereldburgers tot gevolg. Dit alles met als enig doel hun hegemonie over de internationale gemeenschap te laten gelden.
Maar de klad zit er een beetje in. Vooral sinds de komst van Donald Trump. Naar de buitenwereld toe wordt de schijn opgehouden : in Londen kwamen ze overeen om hun werkterrein verder te upgraden door de ruimte als militair operatiegebied te beschouwen en China als een nieuwe uitdaging op hun agenda te plaatsen. Niettemin is voor sommigen het niet ondenkbaar om zich een wereld voor te stellen zonder NAVO maar met een soeverein Europa.
De Franse president, Emmanuel Macron, heeft in London zijn diagnose dat de alliantie hersendood was niet opgegeven. Voor de meeste andere Europese leden luidde het : Europa kan niet worden verdedigd zonder NAVO. Dat kan momenteel waar zijn, maar wat betekent het voor de toekomst?
De beslissende factor hierin is Donald Trump, de huidige president van de VS, die de alliantie in het voorgaande jaar achterhaald had verklaard. Deze keer prees hij het bondgenootschap, maar Amerikaanse diplomaten laten er geen twijfel over bestaan: de NAVO gaat in de richting die wij willen of verliest zijn bestaansrecht.
De houding van Washington is al langer kritisch voor de Europese bondgenoten. Reeds in 2011 bracht de Amerikaanse defensieminister van toen, Robert Gates, een zwaar pleidooi voor hogere militaire budgetten in Europa. Met Donald Trump is dat alleen maar nog feller onderstreept. Het verhogen van het militair vermogen bij de Europese NAVO-lidstaten staat gelijk met nieuwe afzetmogelijkheden voor de Amerikaanse defensie-industrie. Anderzijds verliest Europa op zich aan militair belang voor Washington. Azië en vooral China vormen de nieuwe focus.
Deze politieke lijn betekent dat in de Europese NAVO-landen, met name Duitsland en de grote EU-landen, de eigen defensie zwaar moet opgewaardeerd worden zodat ze Rusland op afstand kunnen houden zonder uitgebreide Amerikaanse hulp. Zal de Europese NAVO ook de opdracht hebben om het Midden-Oosten te ‘stabiliseren’ mede in naam van de VS? Natuurlijk blijft de VS in beperkte mate militair aanwezig in Europa en houdt het zich aan zijn belofte van nucleaire bescherming. Hierdoor behoudt Washington enerzijds de geostrategische doelstelling qua controle over het Europese vazallengebied, maar maakt anderzijds toch ruimte vrij om meer capaciteit in het machtsconflict met China te creëren. De Amerikanen blijven in de NAVO en steunen de alliantie dus niet om de Europeanen maar zichzelf te dienen. Lid zijn van de NAVO is een daad van strategisch belang niet van vriendendienst. De VS heeft de NAVO nodig om exact dezelfde redenen als toen deze werd opgericht.
Brzezinski schreef het zwart op wit: “Een politiek sterk Europa is in staat om te concurreren in economische zaken en indien het niet langer afhankelijk zou zijn van de Verenigde Staten, zou het onvermijdelijk de Amerikaanse suprematie in twijfel trekken en het gebied van Amerikaanse overheersing beperken tot de Stille Oceaan.”
In Londen kreeg China extra veel aandacht. Mochten de NAVO-landen mee hun militair potentieel naar Azië verschuiven, des te beter, menen sommigen in Washington. De voorstanders van een dergelijke wending stellen dat dit de enige manier is waarop het militair westers bondgenootschap op lange termijn relevant blijft voor de Verenigde Staten. Dat betekent dat niet alleen de hoge kosten worden geaccepteerd om de NAVO te positioneren in de Amerikaans – Chinese machtsstrijd. Dat bevordert ook de opkomst van een nieuw systemenconflict: het Westers neoliberaal model tegenover het staatskapitalisme van China. Is dit de weg die West-Europa uit wil of zorgt het voor zijn eigen veiligheid.
Het is dus tijd om aan het ondenkbare te denken. Een Europa dat afstand doet van zijn vazalstatus en zijn eigen veiligheid verzekert zonder het door Washington gedomineerde NAVO.
Moet het daarom een militaire macht worden die alleen het veiligheidsdilemma van wederzijdse (over)bewapening verzekert? Nee, veiligheid kan anders bekeken worden. Wat nodig is, is eerder een vredesmacht Europa, die onafhankelijk is met voldoende defensiecapaciteit enerzijds, en de uitbouw van een gemeenschappelijke veiligheid zelfs met niet democratische systemen, anderzijds. “Verandering door toenadering” zou een passende strategie kunnen zijn, niet alleen om het ondenkbare te denken maar om het ondenkbare te implementeren.
