Nevenschade van ‘militaire operatie’ in Oekraïne
Na de implosie van de Sovjet-Unie, hoopte Moskou met diverse formules toch nog zijn “nabije buitenland” (de gewezen Sovjetrepublieken min de Baltische staten) onder zijn invloed te houden. De Russische president Boris Jeltsin opperde een Slavische Unie (met Oekraïne en Belarus) maar ving bot. Er kwam effectief een Gemenebest van Onafhankelijke Staten (Gos), maar dat bleek snel een lege huls. Het Kremlin zag zijn invloed geleidelijk aan verdampen. Dat is na de inval in Oekraïne nog versneld.
Boos Armenië
Op de voorlopige balans van zijn “speciale militaire operatie” mag Moskou alvast het verlies van steun uit zijn “nabije buitenland” noteren. De jongste “afvallige” in de reeks is Armenië. Jerevan besliste vorige dinsdag dat gemeenschappelijke militaire oefeningen van de CSTO – de militaire alliantie van Rusland, Armenië en vier staten van Centraal-Azië – niet in Armenië mogen doorgaan. Moskou reageerde perplex. Vorig jaar had Armenië ook al geen militairen gestuurd naar CSTO oefeningen in Kazachstan.
Na de oorlog van eind 2020 waarin Azerbeidzjan met forse Turkse steun, Armenië zware klappen toebracht, kwam er met Russische bemiddeling een bestand. Russische troepen zouden o.m. toezien op de corridor tussen Armenië en Nagorno-Krabach, een gebied in Azerbeidzjan bewoond door Armeniërs.
Die Lachin corridor wordt nu al een goede maand geblokkeerd door zogenaamde Azerbeidzjaanse milieuactivisten die zeggen te protesteren tegen geplande mijnontginningen. De weg is niet geblokkeerd, aldus Bakoe. Jerevan zegt van wel en verwijt de Russische troepen niet genoeg te doen om de corridor vrij te houden.
De Armeense premier Nikol Pasjinjan ging nog wat verder: “Ruslands militaire aanwezigheid in Armenië garandeert onze veiligheid niet, ze vormt zelfs een bedreiging voor onze veiligheid.”
Vorige maand zag Armenië vredesbesprekingen in Moskou met Azerbeidzjan niet meer zitten. Moskou verweet de Armeniërs schuld te hebben aan het vastlopen van het vredesproces.
Die Armeense houding heeft weinig met de oorlog in Oekraïne te maken. Maar Ruslands militaire vernederingen in Oekraïne ondergraven bij de Armeniërs het imago van Rusland als beschermer. Voor de Armeniërs is Rusland de historische beschermer tegen ‘de Turken’, waartoe ook de Azeri’s behoren. Dat vertrouwen in de ‘beschermer” is door de oorlog erg beschadigd.
Ondankbaar Kazachstan
In Kazachstan is de verjaardag van de zware onlusten van vorig jaar; in alle discretie verlopen. President Kassym-Jomart Tokajev deed een jaar geleden een beroep op Russische troepen om in Almaty de rust te herstellen. Intussen waren er minstens 250 doden gevallen.
Maar sindsdien maakt diezelfde Tokajev het zeer duidelijk dat hij niet in de Moskouse pas wil lopen. Astana (hoofdstad Kazachstan) heeft geen goed woord voor de Russische agressie tegen Oekraïne. Moskou heeft onder meer de verdediging van de Russische minderheid in Oekraïne ingeroepen als verantwoording. En in Kazachstan zit ook een grote en invloedrijke Russische minderheid die in het noorden een meerderheid vormt.
Sommige van die Kazachstaanse Russen klagen ook over discriminatie. De Kazachstaanse regeerders laten immers niets ongemoeid om het Kazachse karakter van de staat te beklemtonen. Ze kunnen daarbij rekenen op het Turkije van Erdogan dat al langer zoekt de ‘Turken’ van Centraal-Azië bij zijn projecten te betrekken.
Er is natuurlijk ook Ruslands ‘beste vriend’ China dat uit Kazachstan energie betrekt en steun krijgt om de rebelse Oeigoeren onder controle te houden. “We zullen Kazachstan resoluut steunen in de verdediging van zijn onafhankelijkheid, soevereiniteit en territoriale integriteit”, zei de Chinese president Xi Jinping tijdens een bezoek aan Astana. Het was een niet mis te verstane boodschap aan Moskou.
President Tokajev zei op in juli op het Economisch Forum in Sint-Petersburg, in gezelschap van zijn collega Vladimir Poetin, zeer klaar dat zijn land de annexaties van Oekraïense regio’s door Rusland niet erkent. Enkele Russische commentatoren hadden het in de herfst over ‘opkomende nazi-verschijnselen’ in Kazachstan, doelend op het Kazachse nationalisme. In Astana werd dat geïnterpreteerd als een dreigement, waardoor Moskou verplicht werd er afstand van te nemen. Intussen vangt Kazachstan tienduizenden Russische jongeren op die vluchtten voor militaire mobilisatie. Velen zijn er nu aan het werk, vaak als telenetwerkers voor Russische ondernemingen.
Ademnood
Oezbekistan zit niet bij de militaire alliantie CSTO en houdt zich zo ver mogelijk van discussies rond de oorlog in Oekraïne. Er is wel ongenoegen over Ruslands campagne om Oezbeekse mannen te rekruteren voor de oorlog in Oekraïne, met de belofte van snel Russisch staatsburgerschap. Kirgizstan, dat wel bij de CSTO zit, annuleerde in oktober militaire oefeningen van die alliantie op zijn grondgebied. Ruslands militaire tegenvallers in Oekraïne hebben hoe dan ook het prestige van de CSTO ondermijnd.
Moskou kan zich anderzijds troosten met toenemende handel tussen Rusland en de regio. Ook met af en toe toch blijken van, mogelijk afgekochte, welwilligheid. Er zijn sterke vermoedens dat .Tadzjikistan Rusland Iraanse drones heeft verkocht voor de oorlog in Oekraïne. Kirgizstan en Kazachstan voeren heel wat elektronisch materiaal in waarvan wordt vermoed dat de chips worden doorverkocht aan Rusland. De privémilitie Wagner wordt ervan verdacht te rekruteren in de gevangenissen van Turkmenistan, al is daar geen bewijs voor geleverd.
De publieke opinie? Voor zover die bestaat bekommert die zich vooral om de gevolgen van de oorlog op het dagelijks leven. Dat zijn vooral de prijsstijgingen voor energie en voedsel, wat een belangrijk deel van de bevolking in ademnood brengt. De onlusten in Kazachstan startten op 2 januari vorig jaar als vreedzame protesten tegen de verhoging van brandstofprijzen…
Nevenschade
Veel regeringen, zeker Oezbekistan en Kirgizstan, vrezen ook voor de gevolgen van een economische recessie in Rusland. Miljoenen burgers van die republieken werken in Rusland, hun inkomens dienen om miljoenen anderen in die landen te helpen overleven. Instorting van die bronnen zou tot zware sociale onrust in grote delen van Central-Azië kunnen leiden.
De neergang van Moskou’s invloed in Centraal-Azië was al langer, vóór de oorlog in Oekraïne, bezig. Die oorlog heeft dat nu versneld, voor Moskou een belangrijke nevenschade ten voordele van concurrenten als China, Turkije. En het Westen.
