September is altijd een politiek drukke maand in Mexico. Het is de ‘maand van het vaderland’, el ‘mes de la patria’. Op 15 en 16 september wordt het begin van de onafhankelijkheidsoorlog in 1810 herdacht, met de ‘Grito de Dolores’, de oproep van Miguel Hidalgo om de wapens op te nemen tegen de Spaanse overheerser. Het duurde tot 1821 vóór Mexico onafhankelijk werd, maar die oproep wordt door de President en tot in het kleinste dorp elk jaar weer herdacht. Huidig Presidente Sheinbaum blijft het ook herhalen in zo goed als alle speeches: Mexico is een soeverein land, wij willen samenwerken maar zullen ons nooit onderwerpen.
Volgens de Grondwet moet de President bij het begin van het parlementaire jaar, op 1 september, ook verslag uitbrengen over het afgelopen jaar.
En eveneens in september moet een nieuwe begroting voor het volgende jaar worden ingediend.
Tel daarbij dat in de eerste week van september ook de Minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten, Marco Rubio op bezoek kwam, en men begrijpt dat het er wat koortsachtig aan toe ging in het Nationaal Paleis.
Een indrukwekkende balans
Presidente Sheinbaum is op 1 oktober 2024 aan de macht gekomen voor wat de tweede fase van de Vierde Transformatie wordt genoemd, ingezet door haar voorganger Andrés Manuel Lopez Obrador (AMLO). Het is een omvangrijk programma voor een hervorming van het land na bijna een eeuw van rechts beleid in handen van één enkele partij.
Er wordt vandaag gesproken over een ‘Mexicaans humanisme’ met een klemtoon op het sociaal beleid, hoewel de economische hervormingen bovenaan het lijstje staan.
AMLO had zich vooral toegelegd op infrastructuurwerken, de beroemde Tren Maya in Yucatán, de spoorverbinding tussen de twee oceanen in Tehuantepec, de bouw van een raffinaderij en diverse luchthavens. Sociaal werd begonnen met het optrekken van de minimumlonen, de hervorming van de gezondheidsector en de invoering van diverse sociale uitkeringen. Alles onder het lemma van de ‘bienestar’, het welzijn.
Het resultaat mag gezien worden. Er werden 13,5 miljoen mensen uit de armoede gehaald en Mexico is vandaag, na Canada, het tweede minst ongelijke land van Amerika.
Er kwam een eind aan de ‘lange, donkere neoliberale nacht’. De politieke macht scheidde zich af van de economische macht. Er is opnieuw een project voor de natie en voor de samenleving, iets wat zeer lang niet meer werd gezien.
Sheinbaum ging er in haar verslag van uit dat vooruitgang zonder rechtvaardigheid niet duurzaam kan zijn.
Het afgelopen jaar werden 19 herzieningen van de grondwet goedgekeurd – de regering heeft een tweederde meerderheid in het Parlement – en er werden 40 wetten aangenomen.
De belangrijkste en meest controversiële hervorming was die van de rechterlijke macht. Rechters en magistraten werden rechtstreeks verkozen en begonnen op 1 september met hun nieuwe functie. Veel zal afhangen van hoe die hervorming nu concreet wordt uitgevoerd, vast staat dat het oude apparaat volkomen corrupt was. De straffeloosheid is torenhoog in Mexico. Mensen zitten soms jarenlang in de gevangenis zonder enig proces.
Het wordt nu vooral uitkijken naar het Hooggerechtshof waarin de rechters met gigantisch hoge lonen zuiver politiek handelden en diverse regeringsinitiatieven hebben geboycot. Het nieuwe Hof wordt voorgezeten door een inheemse rechter, een primeur voor het land.
Trouwens, inheemsen en afromexicanen werden het afgelopen jaar ook erkend als volwaardige burgers van het land.
Sheinbaum werkte ook verder aan het recupereren van Pemex – de staatsoliemaatschappij – en CFE – het electriciteitsbedrijf – als volwaardige overheidsbedrijven.
Er kwamen diverse nieuwe sociale programma’s, o.a. voor sociale pensioenen, gelijke rechten voor vrouwen, een recht op huisvesting. De minimumlonen zijn sinds 2018 met 135 % gestegen. De werkloosheid bedraagt nauwelijks 2,7 %, hoewel de informele sector nog zeer groot is. De inflatie blijft beperkt tot 3,5 %.
Recent werd aan platformwerkers die meer verdienen dan het minimumloon ook sociale zekerheid aangeboden. Wie er onder zit kan wel een verzekering tegen arbeidsongevallen krijgen.
Diverse waterconcessies aan de privé-sector werden ingetrokken en er kwam een nationaal akkoord om het recht op water te erkennen.
Buitenlandse investering blijven binnen komen en voor volgend jaar verwacht men een groei van om en bij de 2 %. De schuldenlast bedraagt 50 % van het BBP.
In samenwerking met de privé-sector werd een ‘Plan México’ opgesteld om de productie voor intern verbruik te verhogen. Er worden volop industrieparken uitgebouwd.
Er kwam ook een verbod op het aanplanten van transgene maïs, hoewel de import ervan uit de VS niet kon worden tegen gehouden.
Niet onbelangrijk: na het aan de macht komen van Donald Trump in de VS en zijn dreigingen, werd artikel 40 van de Grondwet aangepast om te stellen dat Mexico in geen enkel geval kan toelaten dat zijn grondgebied en zijn soevereiniteit worden geschonden, noch dat er buitenlandse invloed is bij verkiezingen.
Een moeilijk evenwicht
Tot nog toe is Sheinbaum er wonderwel in geslaagd Trump’s aanvallen tegen te houden. Er bestaat een vrijhandelsakkoord met de VS (en Canada) en Mexico heeft de laagste tarieven weten te verkrijgen die de VS invoerde.
Er wordt voortdurend gedreigd met een mogelijke interventie om de ‘drugskartels’ te ontmantelen, maar ondertussen wordt er onderhandeld met de bekendste drugsbaronnen die in de VS gevangen zitten. Mexico leverde al tientallen drugsbazen uit aan de VS, maar krijgt geen uitleg over één grote baas die naar alle waarschijnlijkheid door de VS werd ontvoerd uit het land.
De migratie langs de grens is zo goed als stilgevallen. Migranten die door de VS gedeporteerd worden, krijgen in Mexico opvang, toegang tot de sociale zekerheid, werk en huisvesting. Het zijn er tot nog toe zo’n 86.000.
Met Marco Rubio werd vooral over veiligheid gepraat. Sheinbaum herhaalt voortdurend haar vier principes: soevereiniteit, gedeelde verantwoordelijkheid, wederzijds vertrouwen en samenwerking zonder onderwerping.
Haar ministers staan versteld en kijken bewonderend naar haar onderhandelingscapaciteit en het gebrul te ontwijken dat andere landen te beurt valt. Ze krijgt zelfs volop complimentjes van Trump die er dan wel aan toevoegt dat ze zelf bang en verlamd is door de drugkartels.
Ze is erin geslaagd Trump ook de verantwoordelijkheid van de VS voor de illegale wapenuitvoer naar Mexico te doen inzien.
In de relaties met de VS is echter naïviteit niet op zijn plaats. Er zijn zo goed als dagelijkse grote en kleine pesterijen en de VS doet er alles aan om te bewijzen dat ook de politieke wereld mee verantwoordelijk is voor de drugshandel. Voorlopig lukt dat echter niet. Er blijft in Mexico wel een harde rechtse oppositie bestaan die bijna smeekt om een interventie van de VS.
Geen rozegeur en maneschijn
Mexico is één van de zeldzame landen in de wereld van vandaag waar de regering werk maakt van een algehele maatschappelijke vooruitgang. De neoliberale ideologie werd opgeborgen. De economie wordt niet verwaarloosd, maar er wordt gezocht naar akkoorden om ook de sociale sector uit te bouwen. De criminaliteit wordt hard aangepakt.
Juist deze week werd een netwerk ontmanteld van sluikhandel in de oliesector, georganiseerd door hoge pieten van de marine, het legeronderdeel waar juist het meest vertrouwen in bestond.
Veel belangrijke moordzaken en verdwijningen geraken niet opgelost. Denk aan de 43 studenten die in september 2014 verdwenen. Eén van de hoofdverantwoordelijken zit in Israël en zijn uitlevering lukt vooralsnog niet. Mexico blijft een zeer gewelddadig land.
Kortom, er is nog bijzonder veel werk aan de winkel, maar de Presidente blijft herhalen dat het niet enkel haar werk is, maar dat van de hele bevolking. Zij behoudt het vertrouwen, met een populariteit van tegen de 70 %!
