Friedrich Merz is nog geen bondskanselier, maar hij heeft al gezegd dat hij ook in Europa het voortouw wil nemen. Roddelrubrieken verheugen zich over komende wrijvingen met Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, partij- en landgenoot, en uit de stal van de Nemesis van Merz Angela Merkel. Merz en von der Leyen zitten politiek op dezelfde golflengte, dan gaan ego’s des te meer spelen.
Militarisering
Zo profileert Merz zich rond een agressief Europees defensiebeleid.
De huidige bondskanselier Olaf Scholz was voorzichtiger: geen riskante escalatie met Rusland, de militaristische geesten in de fles houden, en als het even kan terug naar de oude ‘Ostpolitik’ die Duitsland geen windeieren heeft gelegd van Willy Brandt. Maar Scholz verdwijnt van het toneel. Zijn plaats in de Duitse sociaaldemocratie wordt allicht ingenomen door de populaire Boris Pistorius, de huidige minister van defensie en een havik. Zo wordt defensie geen struikelblok voor een Grote Coalitie, en ook de Groenen zullen niet dwarsliggen mochten zij mee aan tafel mogen.
Het ontbrak de laatste dagen niet aan stoere uitspraken van Merz. Zo suggereerde hij dat Frankrijk en Engeland in Europa samen voor de nucleaire afschrikking van Rusland kunnen zorgen, mochten de VS het laten afweten. De VS staan niet meer garant voor de veiligheid van Europa, aldus Merz, dus moet Europa wat defensie betreft “onafhankelijk” zijn van de VS. De kans is groot dat Merz niet gaat dwarsliggen als de Europese Commissie voorrang wil geven aan de Europese defensie-industrie. Leuk voor de Franse president Emmanuel Macron, en goed voor het herstel van de Frans-Duitse as die onontbeerlijk is voor de ‘strategische autonomie’ van de EU.
Grootspraak?
Nu kan je veel van de grootspraak van Merz relativeren. De Europese militaire middelen zijn al decennia ingebed in de Amerikaanse dominantie. Daar raak je niet zomaar van af. De Europese economieën zijn bovendien innig vervlochten met en afhankelijk van Noord-Amerika. Het ontbreekt de EU ook aan daadkracht: de EU is geen gecentraliseerde natiestaat, al probeert von der Leyen de teugels aan te trekken. En Merz moet in eigen land nog afrekenen met de ‘schuldenrem’: daartoe ontbreekt het hem in de Bondsdag vooralsnog aan de noodzakelijke tweederdemeerderheid.
Terwijl we dit schrijven zit Macron al in het vliegtuig naar Trump. Keir Starmer volgt later deze week.
Zijn de uitlatingen van Merz dan loze woorden, voor de Bühne? Dat weer niet.
Rusland
Onder Trump hebben de VS het roer omgegooid, en die draai kan niet gereduceerd worden tot de wispelturige persoonlijkheid van de Amerikaanse president. Het probleem voor de VS is het volgende: na de val van de muur zijn zij er niet in geslaagd Rusland de plek te geven in de wereldorde waarop het Russisch regime meende recht te hebben. Rusland onder Poetin beet van zich af. Maar Poetin misrekende zich dan weer in Oekraïne, en van het een kwam het ander. Plots worden de VS geconfronteerd met de potentie van een Euraziatisch blok Rusland-China, en allerlei kleinere grootmachten die kansen zien in de barsten van de Amerikaanse hegemonie.
Donald Trump wil dit probleem aanpakken door een deal te sluiten met Poetin. De baas van het Russisch staatsinvesteringsfonds Kirill Dmitriev spiegelde de Amerikanen op het overleg in Saoedi-Arabië miljarden dollars voor die op hen liggen te wachten. Tientallen grote Amerikaanse bedrijven zouden volgens Dmitriev al klaar staan om de oversteek te wagen. Kat in het bakkie? Dat valt af te wachten, want Rusland zet gelijk de hakken in het zand: geen troepen in Oekraïne van een land dat lid is van de NATO, ook al is het onder eigen vlag, en ook al is het om een vredesakkoord te waarborgen. Over de plaats van Rusland in de wereldorde van Trump is het laatste woord nog niet gezegd.
Duidelijk is wel dat de Europese Unie niet meer kan rekenen op de onvoorwaardelijke solidariteit van de VS. Dat is de betekenis van de toespraak van J.D. Vance in München: Europa en de VS zijn niet gebonden door gemeenschappelijke waarden. Natuurlijk viel op die ‘waarden’ al veel af te dingen. Maar daar gaat het niet om: de Amerikaanse vicepresident blies het verhaal op dat bij de bevolking de ideologische onderbouw vormt van het Atlantisch bondgenootschap. Opmerkelijk was de reactie van Boris Pistorius: geen koekje van eigen deeg voor de Amerikanen, maar een krachteloos en wanhopig herhalen van het versleten refrein van de gedeelde waarden.
Het is echter gedaan met het vertelsel van de gedeelde waarden. Wat telt is brute macht, en brute macht kent geen vrienden. Dat hebben de Europese leiders nu begrepen. Maar hoe het schaapsvel afwerpen en een roofdier worden dat “zelfstandig” van zich kan afbijten in de kapitalistische jungle?
Wat nu?
Op 6 maart wordt nog maar eens een Europese top georganiseerd om de Europese neuzen in dezelfde richting te krijgen. Tekenend voor de moeilijkheden van het Europees regime is dat de grootste economie, Duitsland, vertegenwoordigd zal worden door de zaakwaarnemer Scholz, terwijl Merz thuis nog druk bezig is om een nieuwe regering in de steigers te helpen.
