We leven in een moeilijke, veranderende tijd. Veel mensen beseffen dit, maar weten het nog niet altijd goed te duiden. En als ze dat al kunnen, weten ze vaak niet hoe er op te reageren.
Het nieuwe boek van Dominique Willaert komt daarom precies op tijd en is erg nuttig.
In het voorwoord zet Paul Verhaeghe al de puntjes op de ‘i’: verkeerde diagnoses kunnen niet tot goede oplossingen leiden. Als mensen kiezen voor uiterst rechts doen ze dat bewust, niet uit onwetendheid. We hebben ook niet te maken met een crisis binnen de democratie maar wel degelijk met bewuste aanvallen er op. ‘Democratie herstellen betekent in de eerste plaats de heropbouw van sociale en economische zekerheid’ (p. 10).
Het boek van Willaert bestaat uit drie delen. In een eerste deel beschrijft hij het afglijden naar autocratische systemen, wereldwijd. In een tweede deel geeft hij het resultaat van zijn gesprekken met mensen over de crisis. In een derde deel tenslotte geeft hij een overzicht van wat ons te doen staat als we de democratie willen redden.
Een duik in de geschiedenis
Vanaf de val van de Muur van Berlijn en de invoering van het neoliberalisme werd de hoop gecreëerd dat we snel een in een mondiaal paradijs zouden leven. In sommige landen begint echter meteen een sluipmoord op de democratie. Uiterst rechts kwam niet uit de lucht vallen, er gaat altijd een lange periode van ‘voorbereiding’ aan vooraf, via de media, het gerechtelijk apparaat, het middenveld en zo meer. Willaert hecht geloof aan het ‘armageddoncomplex’ dat Naomi Klein zo goed beschrijft. De rijke oligarchen van vandaag geloven niet in het overleven van de mensheid, ze doen alles om het eigen vel te redden terwijl ze zichzelf verder verrijken, in afwachting van de messias. Er is gelukkig wel een groeiende tegenbeweging.
Verlieservaringen en woede
Wat de auteur heeft geleerd uit zijn vele gesprekken met mensen in de Denderstreek, in de V.S. en nu in Frankrijk is vooral dat mensen overal behoefte hebben om hun verhaal te kunnen doen. Ze snakken naar belichaamde relaties. In tegenstelling tot wat rechts ons wil doen geloven is migratie nooit hét grote probleem waar mensen over klagen, integendeel, wat tot uiting komt is vooral verlies, niet boosheid. Er is een toenemende bestaansonzekerheid.
Uiterst-rechts is echter helemaal niet geïnteresseerd in oplossingen, Willaert spreekt van ‘destructieve omstootwoede’ (p. 70). Men zegt mensen te willen beschermen, maar men creëert vooral angst en probeert de bevolking te intimideren. Er worden allerhande mythes gecreëerd die weinig met de werkelijkheid te maken hebben.
Tel daarbij de opkomst van de tech-giganten die de mensheid naar hun wil aan het kneden zijn. Zij staan allesbehalve voor een democratisch wereldbeeld. ‘Ze laten ons voelen wat zij willen dat we voelen’ (p.94).
Tien bouwstenen
In het derde deel tenslotte geeft de auteur een paar stellingen die ons kunnen helpen om een weerbare democratie op te bouwen. Ik wil ze hier niet verklappen, want wil U sterk aanraden het boek te lezen. Wel is het nodig er op te wijzen hoe dringend dit is, want het verrechtsingproces is al ver gevorderd, ook in België.
De linkerzijde moet opnieuw macht opbouwen om mensen erkenning en bestaanszekerheid te kunnen geven. Er moeten opnieuw collectieve mechanismen worden uitgewerkt en opgebouwd.
Dringend
Het paradoxale aan dit hele verhaal is dat we in een transitie leven van een neoliberale mondialisering naar een nieuw soort nationalisme en mercantilisme. Het is echter een nationalisme met sterke transnationale netwerken. Rechtse bewegingen kennen evenveel interne verschillen als linkse organisaties, maar ze slagen er wel in samen te werken en elkaar te versterken.
De linkerzijde zal moeten beginnen met onderzoek om goed te begrijpen wat het neoliberalisme met mensen heeft gedaan, want dat is niet enkel het afnemen van rechten en openbare diensten. Het is ook een diepe vernedering, ze kunnen nog nauwelijks in hun eigen vermogen geloven. Hun waardigheid is gestolen.
De antwoorden van vroeger zijn niet langer voldoende, we moeten goed beseffen wat dat nieuwe kapitalisme inhoudt en hoe we het moeten benaderen. We hebben dit al eerder meegemaakt, zo beschrijft bijvoorbeeld Arnaud Orain de vorige eeuwen in zijn ‘Le Monde Confisqué’, het zijn volgens hem telkens terugkerende schema’s. En telkens moet ook de linkerzijde zich aanpassen omdat haar ‘waarden’ worden gestolen en een nieuwe betekenis krijgen.
Willaert heeft een dun boekje geschreven, en dat is in deze zeer welkom. Het moet mensen aanzetten het te lezen, want het zijn levensbelangrijke lessen voor ieder van ons.
Progressieve bewegingen moeten de oogkleppen afzetten en stoppen met het onderlinge gekibbel want ze staan voor een uiterst belangrijke opdracht.
‘We vergeten het dikwijls, maar elke mens wordt geboren met het vermogen om de loop van de geschiedenis te beïnvloeden’ (p.135). Willaert blijft gelukkig een optimist.
