Wat zijn gedachtegoed ons vandaag kan leren
Liefhebbers van lezen weten het maar al te goed, we kunnen niet alle boeken lezen die verschijnen. Helaas. Er moeten dus keuzes gemaakt worden. Een boek over Patrice Lumumba (1925-1961) lezen, het stond niet hoog op mijn prioriteitenlijst, ik dacht voldoende te weten over de hele kwestie door middel van krantenartikelen, TV-programma’s en nieuwsberichten. Totdat – door wat je een toevalligheid zou kunnen noemen – het boek van Sibo Rugwiza Kanobana mijn leespad kruiste. Al snel was ik geboeid door de wijze waarop de auteur de in 1961 vermoorde Patrice Lumumba voor het voetlicht bracht. De lezer krijgt niet zijn hele verhaal, maar, zoals de ondertitel al doet vermoeden, worden de schijnwerpers op zijn gedachtegoed gericht, een gedachtegoed dat meer dan ooit van grote betekenis is.
Kanobana schrijft in zijn proloog dat Lumumba ondertussen “meer icoon dan persoon” is. En dat de meeste mensen niet echt weten wie de eerste democratisch verkozen premier van het onafhankelijke Congo was, én wat zijn gedachtegoed was. Door dit boek te schrijven levert de auteur, universitair docent aan de Open Universiteit van Nederland, een belangrijke bijdrage om die onwetendheid de wereld uit te helpen.
Sibo Rugwiza Kanobana, zoon van een Congolese vader en een Belgische moeder, heeft het slim aangepakt. Hij schreef een toegankelijk en leesbaar boek, geschikt voor een breed publiek. Hij trapte niet in de verleidelijke val om een dik, doorwrocht boek af te leveren dat enkel voor een select publiek behapbaar is. In het boek legt de docent de klemtoon op de humane overtuigingen van Lumumba aan de hand van een aantal passages uit de toespraken die hij hield tussen 1958 en 1960. De lezer krijgt eerst de Franse versie te lezen, onmiddellijk daarna volgt de vertaling.
Het boek biedt in zijn geheel een kijk op hoe de wereld veranderd had kunnen worden. Het zijn de hoop en dromen van mensen zoals hij die de kiem leggen voor toekomstige generaties en hen aanzetten om te blijven strijden voor rechtvaardigheid, aldus Sibo Rugwiza Kanobana. Dat de auteur ook zijn persoonlijke (levens-)ervaringen in deze uitgave verwerkt, geeft het boek een extra dimensie.
In de negen hoofdstukken die volgen op de proloog benadert hij Patrice Lumumba telkens vanuit een andere invalshoek. In het eerste hoofdstuk wordt de mythe meteen ontkracht dat Lumumba “een extremist” was. Het beeld leeft dat hij een oproerkraaier was, iemand die opruiende taal gebruikte. Dat beeld verwijst de auteur al snel naar het rijk der fabelen. Lumumba’s denken was net “inspirerend, bevrijdend en verbindend”. We leren deze “doorn in het oog” van een aantal politieke leiders in deze uitgave kennen als “verbinder”, “pan-Afrikanist”, “antiracist”, “postkoloniaal” en – zéér interessant – “transfrontalier”.
Genereus gedachtegoed
Patrice Lumumba is een man met een genereus gedachtegoed. Een gedachtegoed dat de hele wereld en alle mensen omvat, zonder onderscheid. Dit klinkt ongetwijfeld wollig of naïef en dat is het ook in een harde wereld waar het economische en politieke belang van een (koloniserende) elite de bovenhand heeft, waar mensenrechten ondergeschikt zijn. Als dat dan nog gecombineerd wordt met corrupte plaatselijke overheden, dan bots je tegen muren en is de plaatselijke bevolking bijgevolg de dupe.
Het humaan principe van Lumumba dat er welvaart en gelijkwaardigheid moet zijn voor iedereen, ongeacht afkomst of kleur werd hem niet in dank afgenomen door geprivilegieerde belanghebbenden. Hij had dus een dubbele strijd te leveren, tegen de Belgische onderdrukkers – ook na de onafhankelijkheid – én tegen de corrupte lokale elite. Vrijheidsstrijders zullen steeds met tegenkanting te maken hebben van instanties die hun macht willen behouden. Dat is een algemeen herkenbare conclusie én van alle tijden. De waarheid verdoezelen of halve waarheden verkondigen zijn dan handige hulpmiddelen.
Lumumba kreeg postuum eerherstel van de Belgische regering, maar nog steeds wordt zijn nagedachtenis min of meer besmeurd door politici en schrijvers, zo blijkt uit het boek. Een tweede herkenbare vaststelling is hierbij dat schrijvers of politici in het algemeen aan een soort van cherry picking doen om hun eigen opvatting in de verf te zetten en daardoor de waarheid geweld aandoen, zaken minimaliseren of iets niet vermelden. Kanobana geeft daar een – voor mij althans – verbijsterend voorbeeld van, zoals van een schrijver die cruciale delen uit een speech van Lumumba weglaat waardoor de lezer een vertekend beeld krijgt.
Ik was niet echt van plan dit boek te lezen, dat geef ik toe, maar ik ben zeer blij dat ik het las. Ik leerde Lumumba op een heel andere manier kennen dan dat hij mij tot nu toe werd voorgeschoteld. Lumumba was een man met een mooi en correct gedachtegoed.
Was Lumumba dan een heilige? Neen, ongetwijfeld niet, hij was ook maar een mens. En de opmerkzame lezer van deze recensie zal nu misschien bovendien denken: heeft Kanobana niet eveneens aan cherry picking gedaan om, van zijn kant, Lumumba beter voor te stellen? Kennelijk niet, dat blijkt uit de letterlijk geciteerde speeches die in de uitgave zijn opgenomen. Die schetsen zonder meer een eerlijk beeld van een correct man. Trek zelf uw conclusie door dit boek te lezen. En beschouw dat lezen eveneens als een soort eerbetoon aan een man die brutaal vermoord werd, gewoon omdat hij in de weg stond van een “raciaal en economisch systeem dat mensenlevens reduceert tot objecten”.
Deze recensie is ook te lezen op www.humanistischverbond.be
