Links Europa op krukken

Links in Europa (6 en slot)

Er komen steeds meer blinde vlekken op de kaart van Europa, vlekken waar links in lucht lijkt opgegaan. In het oosten – Rusland en Wit-Rusland – laten de autocraten links geen enkele ruimte. In Midden- Europa en de Balkan is links marginaal. In de rest van de EU en in het VK is links grotendeels de weg kwijt. Links, zijnde vooral de sociaaldemocratie en in de marge radicaal linkse bewegingen. Her en der zijn er enkele groene partijen die nog tot de linkerzijde kunnen gerekend worden.

Lichtpunten?

Na Centraal-Europa, de Balkan, Frankrijk, Italië, het Verenigd Koninkrijk en de verkiezingen in Nederland te hebben overlopen, blijft het zoeken naar lichtpunten. De Spaanse linkerzijde was er zo een, maar dat komt nu acuut in gevaar. Zie: https://www.uitpers.be/sol-y-sombra-in-het-spanje-van-pedro-sanchez/

Portugal, waar de socialisten in de verkiezingen van mei 2025 zelfs achter het extreemrechtse Chega kwamen, was al eerder als lichtpunt gesneuveld. Daar is naast de PSP ook radicaal-links zeer sterk achteruit gegaan (PCP 3 %, Links Blok 2 %).

Duitsland, met een SPD op 16 %, is huilen met de pet op. Bovendien doet die SPD volop mee, als ze al niet het voortouw neemt, in de oorlogshysterie. Die Grühne, ooit tot links gerekend, doen dat vanuit de oppositie. Die Linke mag dan met 8 percent al onverwachts stand hebben gehouden na de dissidentie van Sahra Wagenknecht (net onder kiesdrempel van 5 %), het is een magere troost die niet opweegt tegen de opmars van de extreemrechtse AfD. En Oostenrijk is ook al een voorbeeld van de opmars van uiterst-rechts en een verzwakte sociaaldemocratie.

Noordelijke ‘bolwerken’

Scandinavië dan? Daar hebben de sociaaldemocraten toch twee premiers, een in Noorwegen, een in Denemarken. In Noorwegen haalden de centrumlinkse en linkse partijen, waaronder vooral de sociaaldemocratische Arbeiderspartij, bij de verkiezingen van september 2025 net de meerderheid, 87 van de 170 zetels.

Links regeert er dus nog, in tegenstelling tot Zweden. De Zweedse sociaaldemocratie was decennialang een referentie voor de internationale sociaaldemocratie, het model van de welvaartstaat, weliswaar naast machtige bijna onaantastbare kapitalisten. Het ‘Scandinavische model’ met zijn uitgebreide collectieve voorzieningen was mogelijk door onder meer een zeer progressief belastingstelsel. De SAP, die ongeveer acht decennia heeft geregeerd, haalt er nog wel (2022) 30 % van de stemmen, maar door het grote verlies van de coalitiegenoot Centrumpartij verloor Magdalena Andersson haar post van premier. De extreemrechtse Zweden Democraten hebben nu meer politiek gewicht dan links. Links, dat is naast de SAP de Linksparrtij (24 van de 349 Kamerzetels).

Die SAP heeft de voorbije jaren op vlak van ‘veiligheid’ (bedoeld wordt de veiligheid op straat, niet de sociale) en vooral migratie een flinke draai gemaakt, hopend zo extreemrechts af te remmen.

Datzelfde doen de Deense kameraden. Premier Mette Frederiksen komt vooral in het internationale nieuws als baanbreker voor een migratiebeleid dat haar Italiaanse extreemrechtse collega Giorgia Meloni alleen maar kan beamen. Ze zit op dezelfde golflengte als Keir Starmer; zogenaamd flinks. Dat kost de sociaaldemocraten wel stemmen, zo bleek uit de recente gemeenteraadsverkiezingen. Ze verloren hun traditioneel bolwerk Kopenhagen aan de linkse Socialistische Volkspartij, terwijl het radicaal linkse Rood-Groen er de grootste partij werd. Frederiksen zit net als de Duitse kameraden op oorlogsvoet. Haar regering schafte zowaar een nationale feestdag af ter financiering van hogere militaire uitgaven.

Zonder ons nog erger

Moeten we dan naar België afzakken om toch nog enkele lichtpunten te zien? Radicaal links houdt er meer dan stand; een recente peiling ziet de PTB-PVDA sterk groeien en de PS gaat er na de inzinking van vorig jaar weer op vooruit. Vooruit echter, dat is een ander paar mouwen. Dat is de sociaaldemocratie die haar capitulatie verantwoordt met het argument “zonder ons wordt het nog erger”.

Nieuw is dat helemaal niet, het is bijna zo oud als de sociaaldemocratie zelf. Het gaat gepaard met de oude teloorgang van het nochtans zo noodzakelijke internationalisme. De Tweede Internationale, opgericht in 1889, hield niet lang stand. De beslissing om in te gaan tegen de onderlinge oorlogen van de respectieve nationale burgerij, sneuvelde in 1914 toen de partijen elk in hun land de oorlogskredieten van hun kapitalisten goedkeurden en kanonnenvlees leverden. Toen de arbeiders elkaar gingen doodschieten, schoten ze ook het internationalisme dood.

Het is dood gebleven. Zelfs toen de Socialistische Internationale in de jaren 1990 met als voorzitter de Fransman Pierre Mauroy wereldwijd in tientallen landen, waaronder de meeste van de EU regeerde, stelde dat weinig voor. Tegen de kapitalistische globalisering, moest de globalisering van de sociale strijd worden gesteld. Het bleef theorie in die tijden van neoliberalisme. In veel gevallen namen sociaaldemocraten zelfs het voortouw, zoals de Hartz-hervormingen van de arbeidsmarkt begin deze eeuw in Duitsland. Ze maakten in feite de uitspraak van Margaret Thatcher, “There is no alternative”, tot de hunne. Over een alternatief wordt zelfs niet nagedacht.

“Klein links”

Er is links van de sociaaldemocratie wel beweging geweest, maar vandaag schiet daar weinig van over. De PVDA mag lessen trekken uit de neergang van de SP in Nederland. Er werd lang gekeken naar Italië waar Ridondazione Comunista nog in 2005 succes kende. Tot het deelnam aan de regering Prodi, ineens het verschil niet meer maakte en verdween. Men keek even op naar Syriza in Griekenland, dat werd één grote ontgoocheling. Het Franse La France insoumise? Dat werkt zichzelf in een steriel isolement. In Frankrijk had het trotskistische NPA 15 jaar geleden open kansen. Verspild.

Ook bij een groot deel van “uiterst-links” is internationalisme zoek. De Vierde Internationale blijft overeind, maar slechts enkele afdelingen hebben nog een reële inplanting. Maar zelfs sommige trotskistische bewegingen (Lutte Ouvrière in Frankrijk bv) zijn vooral nationale partijen met occasionele kleine vertakkingen.

Op enkele uitzonderingen na, is radicaal links ondanks de crisis van de sociaaldemocratie, marginaal gebleven of geworden. Vandaar vaak de benaming “klein links”.

Acute opdracht

De ideologische leegheid van die sociaaldemocratie is niet op te vullen met theorieën over identiteit en imperialisme. Zowel sociaaldemocratie als veel radicale stromingen, hebben de kernproblemen van de mensen die leven van een loon of een uitkering niet als prioritair genomen, of zijn mee gestapt in een sociaal opgepoetst neoliberalisme. Want ‘There is no alternative’. Men laat de privileges van de bovenlaag dan maar ongemoeid.

Het onrustwekkende resultaat is dat extreemrechtse groepen van diverse pluimage op dat ongenoegen vegeteren en alleen zwakke tegenstanders tegenover zich hebben. Wordt men zich aan links eindelijk bewust over het acute gevaar? Wat gebeurt er aan internationale antifascistische frontvorming? Waar zijn de concrete programma’s tegen de snel groeiende verrijking van de superrijken en de verarming van een groot deel van de rest. In Europa staat links globaal genomen met de mond vol tanden.

Daar antwoorden op vinden: de grote taak voor 2026.