Ik vraag me wel eens af: weten jonge mensen van vandaag nog iets over de Spaanse burgeroorlog? Een oorlog, ver weg, voor die tijd dan toch, bijna honderd jaar geleden.
Voor de oudere generatie van vandaag, die het ook niet rechtstreeks meer heeft meegemaakt, zit het wel nog in het geheugen. Zeker wie met linkse, progressieve ideeën is groot geworden weet hoe dit conflict een zware stempel heeft gedrukt op het bewustzijn, op de kennis over verzet, over de macht van rechts en over een zware en voor toen verloren strijd tegen het fascisme.
Precies wegens dit laatste punt is het boek van Vincent Scheltiens-Ortigosa en Sven Tuytens zo belangrijk. Want opnieuw staat het fascisme voor de deur, opnieuw vragen we ons af wat we kunnen doen, opnieuw proberen we te organiseren. Vandaag lukt dat echter minder goed dan toen en ook al schrijf ik dit op één mei, dag van de arbeid met bevlogen en strijdlustige speeches, voorlopig trekken we aan het kortste eind. Er woeden oorlogen, het autoritarisme rukt op, grondrechten worden bedreigd en we discussiëren over of we dat nu fascisme mogen noemen of niet.
Enkele maanden geleden publiceerde Scheltiens-Ortigosa zijn ‘Onvoltooid verleden’, een geschiedenis met de naakte feiten over de Spaanse burgeroorlog. Dit nieuwe boek voegt daar een menselijke geschiedenis aan toe over de rechtstreekse betrokkenheid van Belgen die hun solidariteit hard maakten met een geweer aan het front.
Het zijn zo’n 2400 vrijwilligers geweest die meevochten in de ‘internationale brigades’, twee derden van hen kwamen uit Wallonië, zo’n driehonderd zijn gesneuveld.
Het waren trouwens niet enkel mannen die gingen vechten. Sven Tuytens schreef eerder al over ‘las mamás belgas’, de verpleegsters die hoofdzakelijk uit de joodse migrantengemeenschappen kwamen van Antwerpen en Brussel en die er een heldhaftige rol speelden.
De solidariteit kwam ook tot uiting met de opvang van kinderen in diverse landen, voor België zo’n 5000, verhoudingsgewijs meer dan in andere landen.. Daarvan keerden er 3798 na de oorlog terug. Het was een zuilgebonden opvang met Baskische kindjes die naar katholieke gezinnen moesten. De rol van de Kerk wordt in dit boek trouwens ook goed beschreven.
Tenslotte was er de belangrijke steun vanuit de linkse partijen en vakbonden die probeerden wapens aan het front te krijgen.
Scheltiens-Ortigosa en Tuytens beschrijven ook zeer goed de rol van het Belgisch kapitalisme in deze oorlog. België was één van de belangrijkste investeerders in Spanje, vooral in de vervoerssector en in de mijnbouw. De banken wisten welke kant ze moesten kiezen. Het overwinnende Franco-regime werd door België meteen erkend.
Tenslotte, wat minder goed geweten is: ook het rechtse kamp kreeg zijn vrijwilligers. Het waren er beduidend minder, velen hadden ‘blauw bloed’ in de aderen en werden opmerkelijk milder beoordeeld dan de ‘linksen’.
De auteurs wijzen er terecht op dat de Spaanse burgeroorlog een internationaal conflict was, aan de vooravond van de tweede wereldoorlog, in een context van groeiend fascisme in Italië en Duitsland en na de Oktoberrevolutie die de Sovjet-Unie deed ontstaan.
De Europese landen gaven géén steun aan de legale Tweede Republiek in Spanje. De opstandelingen konden echter wel op Italiaanse en Duitse steun rekenen. Men schat dat in de oorlog zo’n 600.000 burgerdoden zijn gevallen.
Het is een onverwerkt en onvoltooid verleden.
Na het eind van de Spaanse burgeroorlog kwamen veel van de teruggekeerde strijders bijna meteen in het verzet tegen de nazi’s terecht.
Het boek wordt afgesloten met een overzicht van de geschiedschrijving over de Belgische betrokkenheid in de Spaanse burgeroorlog.
Dit is opnieuw een boek zonder franjes. De feiten zelf roepen de emoties op, ze behoeven geen bijvoeglijke naamwoorden. Het leest zeer vlot en houdt ontzettend veel lessen in voor een vergelijking met de dag van vandaag. Net als toen is de linkerzijde verdeeld. En wellicht is de daadkracht verminderd. De solidariteit met Palestina is echter een teken van hoop en bewijst dat het potentieel voor actie nog steeds groot is.
Dit boek kan inspiratie geven aan al wie het hart nog op de juiste plaats heeft zitten. Zeer sterk en warm aanbevolen.
Boekvoorstelling: 3 juni, 20 uur, Vlaams Fruit, Antwerpen
