Het Verenigd Koninkrijk stapt na een referendum naar alle waarschijnlijkheid uit de Europese Unie. Er wordt veel verwezen naar de drang om onafhankelijk te zijn, om de eigen wetten te kunnen stemmen en om zelf het eigen beleid te kunnen uitwerken. De ‘Leave’-campagne meende dat het geld dat London bijdraagt aan de Europese begroting, beter gebruikt zou worden om de eigen Britse gezondheidsdienst (NHS) te financieren. Andere analyses onderstrepen dat angst en marginalisering het racisme hebben gestimuleerd dat vertaald werd in de roep “Oost-Europese arbeiders buiten”, wat dan een breuk met de EU nodig maakt.
Over dat deel van de elite dat voorstander was van een uitstap omdat – volgens hen – het dan nog makkelijker zou zijn om de arbeidsomstandigheden, de lonen en de sociale voorzieningen naar beneden te drukken, wordt minder gesproken. Hoewel dit wellicht de belangrijkste aspiraties zijn van rattenvangers als Nigel Farage of Boris Johnson. Kijk maar hoe ze reageerden op de vraag naar transfer van het EU-lidgeld naar de NHS, ’t was maar om te lachen.
Een deel van de linkerzijde maakt net dezelfde redenering maar in omgekeerde zin: eenmaal we uit het carcan van de EU geraken hebben we ook een grote hindernis tot progressieve hervorming van onze samenleving opgeruimd. Met name de onmogelijkheid om de EU van binnenin te hervormen omdat veranderingen aan het Verdrag van Lissabon een akkoord van alle lidstaten vereist. Wat in de praktijk moeilijk te realiseren valt.
Zowel rechtse als linkse benaderingen hebben dus bijgedragen tot deze uitslag van het referendum. Dat is eigenlijk heel normaal, natuurlijk. Maar er zit een gemeenschappelijke ondergrond in beide benaderingen, denk ik, die dan tot een linkse of een rechtse positionering uitgroeit.
De regio’s die overwegend voor de Brexit waren zouden een groter deel onder hun bevolking tellen dat het economisch zeer moeilijk heeft: werkloosheid, slechte en onbetaalbare woningen, armoede en slechte sociale voorzieningen. En het klassieke democratische spel wijzigde daar niks aan. Er zijn verkiezingen gehouden uiteraard, maar ook toen de sociaaldemocraten (de Blairisten) aan de macht waren is er geen koerswijziging gekomen. Deze mensen hebben het slechter dan vroeger en er komt maar geen verandering, of geen hoop en perspectief voor verandering in het vooruitzicht.
De slachtoffers van de immense (en groeiende) ongelijkheid ten gevolge van de neoliberale koers van hun leiders, zagen nu de kans om hun ongenoegen en afkeer te uiten. Een afwijzing van de politiek van de Unie, van de eigen regering omdat niemand naar hen luistert.
Het land dat in Europa pionierde in het neoliberalisme – vergeten we de Thatcher politiek van de jaren tachtig niet – kan zich in mijn ogen als het verder de sociale welvaart afbreekt wel niet moreel noch politiek verschuilen achter de EU-paraplu en achter de uitleg ‘het moet van Brussel’. Dat deden de conservatieven eigenlijk ook niet, ze kanaliseerden alles op de oneerlijke concurrentie van (EU-)migranten op de arbeidsmarkt.
Eigenlijk is de rechterzijde in het Verenigd Koninkrijk er wonderwel in geslaagd om het bestaande ongenoegen over deze neoliberale samenleving om te buigen naar een strijd tegen een instelling die deze ideologie verpersoonlijkt, de Europese Unie. Maar door zo sterk op het ‘instrument’ te werken kon de rechterzijde de politieke anti-neoliberale focus ontwijken en fors verkleinen, of helemaal van richting doen veranderen.
Moet links niet nog veel meer doelgericht inzetten op de strijd tegen het neo-liberale Verdrag van Lissabon op zich, en tegen de neoliberale maatregelen van de nationale regeringen? De Europese Unie kampt met een democratisch deficit, dat is absoluut juist. Wat meer is, de Europese Unie doet de lidstaten een beleid voeren dat tegen het belang van de burgers is door de afbraak van de sociale voorzieningen te pushen. Maar vergeten we vooral niet dat het onze regeringsleiders zijn die deze neoliberale Unie sturen via de Europese Raad. Of het voor de mensen van Yorkshire en North East nu beter zal worden met een Brits neoliberalisme in plaats van een EU-neoliberalisme is nog maar de vraag. Want ik vrees dat Johnson noch andere Conservatieve of nationalistische leiders de roep van de leave-stemmers heeft gehoord: Hou toch ’s rekening met ons!
