‘Woke’, bedoeld om historische onrechtvaardigheden recht te trekken, wordt meer en meer gebruikt in de omgekeerde richting. Het is een wapen geworden in de strijd tegen progressieve ideeën. Bewegingen voor sociale rechtvaardigheid worden nu als een bedreiging gezien in plaats van als een kwestie van morele verantwoordelijkheid.
Dit is niet helemaal nieuw. Het sluit aan bij de demonisering van ‘communistische’ ideeën en bewegingen en de ‘backlash’ tegen de burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten. De huidige versie krijgt wel versterking van sociale media in een context van politieke polarisering en het succes van uiterst-rechts.
De strategie is heel eenvoudig: een complexe strijd voor rechtvaardigheid wordt extremisme genoemd en het centrum en rechtse standpunt erover wordt voorgesteld als het enige ‘redelijke’ alternatief. Daardoor ontstaat een cultureel klimaat waarin elk pleidooi voor herstelbewegingen, gender gelijkheid of anti-racisme wordt weggezet als verdelend en zelfs gevaarlijk. De reactionaire standpunten worden dan een kwestie van ‘gezond verstand’.
Woke was gemeengoed geworden in de zwarte gemeenschap, het was een oproep om alert te blijven voor structureel racisme, maar het werd in de hoek gedreven als iets wat ‘veel te ver gaat’, ‘overdreven’ is. Wat in de Amerikaanse-Afrikaanse gemeenschappen een overlevingsethiek was geworden werd uit zijn context gerukt en werd gezien als beledigend van zodra iemand opstond tegen de macht.
In het Verenigd Koninkrijk was het de regering van Rishi Sunak die overal een ‘woke ideologie’ aan het werk zag, bij tentoonstellingen over kolonialisme, diversiteitstrainingen en in de gezondheidszorg. Het was allemaal elitaire dominantie in plaats van een herstel van historische nuitsluiting.
In de V.S. kwam er een ‘Stop WOKE’ wetgeving in Florida om elke discussie over rassen discriminatie in scholen of op de werkplek te beperken. Het werd gezien als ‘indoctrinatie’.
Het patroon werd gauw duidelijk: verantwoording werd gezien als autoritarisme en structurele kritiek werd een vorm van tirannie. Hoe ironisch maar ook schandelijk!
Het zijn de groepen die progressieven verwijten de geschiedenis te vergeten die nu alles witwassen en boeken verbieden waarin een stem wordt gegeven aan wie gemarginaliseerd was. De nationale identiteit staat nu voorop!
Dat gebeurde ook in het Zuid-Afrika van na de Apartheid. In geschiedenisboeken werd zorgvuldig gekozen voor wat wel en wat niet belangrijk was. Geweld tegen zwarten tijdens de Apartheid werd aan de kant geschoven of gerelativeerd terwijl de strijd van de Afrikaners tot een mythe werd verheven.
De aanval op elke positieve discriminatie en op de zwarte empowerment beweging volgde hetzelfde script. In 2023 stelde het Hooggerechtshof in de V.S. dat rassenbewuste integratie neerkwam op ‘omgekeerde discriminatie’, waarbij eeuwenlange institutionele discriminatie onder de mat werd geveegd. Meritocratie zou nu worden bedreigd, hoewel we ons nooit afvragen hoe de dominantie van witte mensen en de grote vermogensongelijkheid tot stand kwamen, dit is, door sommige rassen uit te sluiten.
Dit gaat dus helemaal niet over rechtvaardigheid, wel over het handhaven van een hiërarchisch systeem.
Die hele beweging krijgt versterking in de media. Films zoals ‘The Woman King’ of ‘Black Panther’ worden afgedaan als ‘woke propaganda’, alsof verhalen over zwarten per definitie politiek zijn, terwijl verhalen over witte mensen toch de bovenhand blijven hebben.
Er wordt met een dubbele standaard gewerkt: progressieven worden ervan beschuldigd de cultuur te politiseren, terwijl conservatieve revisionisten de ‘traditie’ zouden verdedigen.
Ook het feminisme wordt zo gesaboteerd. Bewegingen voor de rechten van mannen zien gendergelijkheid als ‘zero sum’ en ‘#MeToo’ als een heksenjacht. Toxische masculiniteit wordt zo een natuurrecht.
In Argentinië werd abortus gelegaliseerd in 2020 en in het verzet daartegen werden vrouwen afgeschilderd als zouden zij families vernietigen. De autonomie van vrouwen zou leiden tot maatschappelijk verval.
Het scenario is zeer consequent: ‘toxische masculiniteit’ of ‘wit privilege’ worden uit hun context gehaald en dan als wapens gebruikt tegen de status quo. Het wordt een binaire tegenstelling waarbij kritiek op de macht ‘radicaal’ wordt en het handhaven van onrechtvaardigheid ‘neutraal’.
Ook in het bedrijfsleven en in de politieke ruimte toont ‘anti-woke’ zijn politieke slagkracht. Elon Musk sprak over Twitter als een ‘ruimte voor vrije meningsuiting’ terwijl kritiek niet langer aan bod komt en uiterst-rechts en ‘anti-woke’ als dissidentie worden gezien. Studies van duistere fondsen en think tanks tonen aan dat structureel racisme niet bestaat, met algoritmes wordt de woede over ‘woke’ schandalen uitvergroot, culturele angst wordt misbruikt om de aandacht af te leiden van materiële problemen zoals vermogensongelijkheid.
Het doel is om progressieve ideeën voor te stellen als marginaal en hypocriet.
Mentale vermoeidheid, daar gaat het om. Als bij elke vraag naar rechtvaardigheid de schouders worden opgehaald of met een grapje worden beantwoord, raken activisten vermoeid en uitgeput. Wie een gematigd standpunt heeft gaat zwijgen en de status quo wint zonder moeite. ‘Woke’ wordt radioactief en zelfs wie het wil verdedigen gaat in eufemismen spreken over ‘billijkheid’ en ‘insluiting’, gewoon om gehoord te worden.
Toch toont die backlash ook de eigen angst. Als ‘woke’ ideeën echt marginaal zouden zijn, zou er geen miljarden dure propaganda nodig zijn om ze te onderdrukken. Het geweld van de reactie bewijst de macht van de eis: op uitsluiting gebaseerde systemen moeten er uit!
Het verzet blijft bestaan zonder het gif van de verhalen. Basisbewegingen blijven ijveren voor herstel, klimaatrechtvaardigheid en arbeidsrecht zonder gebruik te maken van het woord ‘woke’. In Zuid-Afrika wachten de activisten niet op toestemming om een stuk grond te bezetten. In de V.S. zijn de netwerken voor wederzijdse hulp aan het werk terwijl politici het hebben over de persoonlijke voornaamwoorden.
Wie domineert de verhalen? Het woord ‘woke’ is onbelangrijk, het gaat er om de systemen bloot te leggen die er bang van zijn. Er moet worden getoond waar de paniek toesloeg toen zwarten zeiden dat ze ‘wakker’ waren, toen vrouwen zeiden ‘genoeg’ en toen de marginalen uit de schaduw kwamen.
De geschiedenis wordt altijd geschreven door de moedigen die de vrede verstoren. Het leven van ‘woke’ is nog lang niet voorbij. De strijd is pas begonnen.
Akona Matyila
