Hebben de Verenigde Staten van Amerika nog een kans om te overleven? Dat zal sommigen een gekke of misschien zelfs misplaatste vraag lijken, maar steeds meer wordt aan het voortbestaan van die destijds onbetwiste wereldmacht getwijfeld. Dat blijkt uit het boek ‘L’ Amérique éclatée’ van de Frans-Amerikaanse essayist en onderzoeker Romuald Sciora. Hij bewijst hoe de Verenigde Staten van Amerika steeds meer de Verdeelde Staten van Amerika worden. De Amerikaanse samenleving valt op alle gebieden uiteen. En niet alleen Sciora denkt er zo over.
Al bij de oprichting van de Verenigde Staten van Amerika in 1776 ontstond een kloof tussen de afzonderlijke Staten, die de meeste macht hadden, en de federale regering. Die had niet veel te vertellen over belangrijke beleidsgebieden zoals de inning van belastingen, de regeling van de handel, de ordehandhaving en de nationale defensie. Hieraan kwam in 1789 een einde toen een nieuwe grondwet werd goedgekeurd die nog altijd van kracht is, al werd hij inmiddels 27 maal geamendeerd.
In de twintigste eeuw, vooral tijdens de Koude Oorlog, werden de bestrijding van het communisme en de versterking van de nationale defensie de hoofdprioriteiten, waardoor de federale regering steeds meer macht kreeg in de economie en in de samenleving in het algemeen. Het aanzien van de federale macht kreeg wel flinke knauwen door de oorlog tegen Vietnam en het Watergate-schandaal. De federale regering kreeg het nog moeilijker om in de jaren zeventig van de vorige eeuw de opeenvolgende crises het hoofd te bieden: de olieschokken, de energiecrises en de toenemende internationale concurrentie.
Nieuwe burgeroorlog?
Ronald Reagan, die van 1981 tot 1989 president was, deed er nog een schepje bovenop en werd volgens velen de doodgraver van de federale Staat. Hij versterkte de macht van de afzonderlijke Staten en brak de sociale verworvenheden van de New Deal van president Franklin Roosevelt af. Door zijn decentraliseringsbeleid maakte Reagan de kloof tussen rijke en arme Staten nog groter en de bevoegdheid van de federale Staat steeds kleiner. Door zijn dereguleringsbeleid in sectoren zoals telecommunicatie, vervoer en energie had de federale Staat steeds minder in de pap te brokken en de afzonderlijke Staten en de privésector steeds meer.
Sinds jaren komt daar de strijd tegen ‘Washington’ of ‘het establishment’ bij, strijd waarin de huidige president Donald Trump een kampioen is. Ook de Covid-19 pandemie maakte de kloof tussen de Staten en de federale regering nog groter. Ieder voer een eigen koers. Ook het migratiebeleid verdeelt de Staten en Washington. Zo hekelde de gouverneur van Texas, Greg Abbott, in 2022 het onvermogen van de federale regering om een strikter migratiebeleid te voeren. Hij dreigde ermee zelf strengere maatregelen te nemen. ‘Dat men niet vergeet dat wij in het verleden al eens in opstand zijn gekomen’, aldus de gouverneur. In 2024 besliste Abbott, tegen de zin van president Joe Biden, de Nationale Garde van de Staat Texas operaties aan de grens met Mexico te laten uitvoeren.
Maar ook op gebieden als rassengelijkheid, milieubescherming, rechten van personen van de LGBTQIA+-gemeenschap, fiscaliteit, deregulering en werkloosheidsvergoeding nemen Staten soms maatregelen die tegen het federale beleid indruisen. Sommige Republikeinse gouverneurs weigerden zelfs federale fondsen voor het ‘Summer EBT’-programma dat tijdens de zomervakantie maaltijden verstrekt aan kinderen van arme gezinnen. Sommige auteurs, zoals Stephen Marche, sluiten een nieuwe burgeroorlog niet uit. Auteur Romuald Sciora gelooft daar niet in, maar sluit niet uit ‘dat het land dat we nu kennen over vijftig jaar of misschien zelfs nog vroeger niet meer in zijn huidige vorm bestaat’.
Verdeelde burgers
Niet alleen de Staten, maar ook de burgers van de ‘Verenigde’ Staten zijn steeds meer verdeeld. Dat blijkt al uit de kloof tussen zwart en blank. Daarbij schrikken we soms van sommige uitspraken van bepaalde personen. Zo verklaarde de beroemde Republikein Abraham Lincoln op 16 september 1859 tijdens een campagne voor de presidentsverkiezingen: ‘Ik zou dus zeggen dat ik niet voor de politieke en sociale gelijkheid tussen zwarten en blanken ben (…) Door een fysiek verschil tussen het blanke en het zwarte ras zal het voor beide rassen nooit mogelijk zijn samen te leven onder een systeem van sociale en politieke gelijkheid.’
Romuald Sciora stelt anno 2025 vast dat de Amerikaanse samenleving steeds meer de weg van de ‘libanisering’ opgaat door een extreme individualisering die de eenheid van het land bedreigt. Daar komt nog eens het ultraliberalisme bij dat het maatschappelijke weefsel sinds de jaren tachtig steeds meer aantast. Onderlinge hulp verdwijnt omdat er een nieuw samenlevingsmodel verschijnt waarin iedereen voortdurend zijn marktwaarde moet bewijzen en waarin niets gratis is. De kloof tussen arm en rijk wordt steeds groter, terwijl de middenklasse niet meer in staat is het ritme van een steeds meer onzekere economie te volgen.
Tevens neemt de onverdraagzaamheid toe. Kritisch onderwijs wordt niet meer geduld. In de openbare universiteiten van Florida, Louisiana en Texas werden vele professoren ontslagen omdat hun onderricht als te progressief werd beschouwd. Daarnaast overheerst de consumptiecultuur. Mensen denken hun identiteit te bewijzen door wat ze kopen. Men moet meer kopen om meer te zijn. Dat leidt tot overproductie en overconsumptie met alle ecologische en sociale gevolgen van dien.
Amerikaanse nachtmerrie
Wie er nog niet van overtuigd is dat de ‘Amerikaanse droom’ voor velen een Amerikaanse nachtmerrie is, moet dit boek lezen. De auteur wijst op de schuldenlast van tal van burgers, ook van studenten; op de meestal onderbetaalde jobs van tien uur of meer per dag; op het zo goed als onbestaande arbeidsrecht; op de achteruitgaande volksgezondheid; op de slechte voeding, de zwaarlijvigheid, de woningnood, de achteruitgang van het onderwijs, het verouderde openbaar vervoer, het dagelijks optredend geweld en de corruptie.
Omdat de toekomst met de dag onzekerder wordt zoeken burgers steeds meer hun toevlucht in godsdienst, wapens en extreemrechtse gewapende milities. Zo maar eventjes 25 tot 30 procent van de volwassen Amerikanen maakt deel uit van de evangelisten, die de grootste religieuze gemeenschap van het land is geworden en president Donald Trump vurig steunt. De meeste extreemrechtse milities willen in onafhankelijke gebieden leven waar ze hun gangen kunnen gaan zonder enige inmenging van de federale overheid.
Er ontstaan steeds meer privé-steden, afgesloten residentiële buurten, libertaire gemeenschappen en fiscale paradijzen zoals in de Staten Delaware en Wyoming. Voor de auteur wijst dit alles op een verder uiteenvallen van het sociale weefsel en van het bezwijken van de overheid voor de autonomistische tendensen.
Hasta la vista, America
Hoe is het mogelijk dat de Verenigde Staten die zich na de Tweede Oorlog als het model voor de hele wereld voordeden, nu steeds meer de afgrond inrijden? Een medewerker van de voormalige president Joe Biden vertrouwde de auteur toe dat de president hem ooit zei: ‘We gaan recht tegen de muur.’ De taalkundige en filosoof Noam Chomsky zei de auteur: ‘Amerika zal geen financiële of economische crisis zoals die van 2008 overleven. En dan hebben we het nog niet over het maatschappelijk protest tegen de toenemende ongelijkheid, de spanningen tussen gemeenschappen, de gezondheidscrises en de opwarming van de aarde.’
De conservatieve politicoloog en geschiedkundige Robert Kagan zei de auteur van zijn kant dat we ons de komende jaren aan toenemend massageweld, het afbrokkelen van het federale gezag en het uiteenvallen van het land in Republikeinse en Democratische enclaves mogen verwachten. En Arnold Schwarzenegger, Republikeins gouverneur van Californië van 2003 tot 2011, schrok er niet voor terug om te verklaren: ‘Als we echt geen keuze hebben, zal ik ‘Hasta la vista, America’ zeggen. Californië zal vooruitgaan, met of zonder jullie.’
Tot slot stelt de auteur enkele remedies voor om het tij, indien mogelijk, te keren: de hervorming van de instellingen, het Opperste Gerechtshof om te beginnen. De rechters mogen niet langer voor het leven worden benoemd en er mogen geen politieke benoemingen meer zijn. Het arbeidsstelsel moet herzien worden, door eerst en vooral voor stabiele en goed betaalde jobs te zorgen. Ten slotte moeten de militaire uitgaven omlaag om onder andere in infrastructuur en onderwijs te investeren. Een tip ook voor de Europese landen.
Romuald Sciora
L’ Amérique éclatée
Plongée au coeur d’une nation en déliquescence
Armand Collin 2025
196 blz. – 20,00 euro
