Dat de Amerikaanse democratie in crisis verkeert, is genoegzaam bekend. De Amerikaanse samenleving is meer gepolariseerd dan ooit tevoren. “We worden strategisch uit elkaar gedreven door desinformatie – het opzettelijk verspreiden van leugens vermomd als waarheid”, meent Barbara McQuade, hoogleraar aan de rechtenfaculteit van de Universiteit van Michigan, in haar New York Times Bestseller “Attack from Within. How Disinformation is Sabotaging America”.
In ‘How Books Can Save Democracy’ betoogt Michael Fischer, de Janet S Dicke Professor in Public Humanities, aan het English departement van Trinity University in San Antonio, Texas, dat literatuur een essentieel instrument is om de relaties en het wederzijds begrip te herstellen die nodig zijn voor functionerende democratieën.
Door deel te nemen aan het lezen, schrijven en bespreken van literatuur vanuit diverse perspectieven kunnen we ontdekken hoe we onze verschillen kunnen omarmen in plaats van ze te verwerpen. Het lezen van verschillende teksten stimuleert immers kritisch denken en reflectie op complexe vraagstukken. Dit bevordert de empathie, het compromis en de samenwerkingsgeest die nodig zijn om een democratische samenleving in stand te houden.
Hoe democratieën sterven
Fischer start zijn betoog met een samenvatting van de argumenten die door de Harvard politicologen Steven Levitsky en Daniel Ziblatt ontwikkeld zijn, en reeds hier en hier gepresenteerd zijn.
De vier belangrijkste indicatoren, of ‘normen’ van autoritair gedrag, die Levitsky en Ziblatt in “How Democracies Die” schetsen, zijn (1) de verwerping, in woord of daad, van de democratische spelregels, (2) de ontkenning van de legitimiteit van politieke tegenstanders, (3) het tolereren of aanmoedigen van geweld, en (4) de bereidheid om de burgerlijke vrijheden van tegenstanders, inclusief de media, in te perken.
Hoe literatuur de democratie redt
Vervolgens argumenteert Fischer hoe literatuur, van klassiekers tot hedendaagse werken, genuanceerd denken bevordert en het vermogen om ondanks onze verschillen gemeenschappelijke grond te vinden. Fischer legt uit hoe grote literaire werken door de geschiedenis heen maatschappelijke democratische uitdagingen hebben geanalyseerd en verdedigd.
Hij bespreekt daarbij het werk van Anne Applebaum, Danielle Allen, Charles Dickens, Alexis de Tocqueville, Hannah Arendt, Philip Roth, Zadie Smith, Ezra Klein, bisschop Desmond Tutu, Nelson Mandela, Martha Nussbaum en vele anderen. Voor iedereen die zich zorgen maakt over polarisatie en de achteruitgang van de democratie, poogt hij te bewijzen dat het lezen, schrijven en bespreken van aangrijpende teksten onze meest waardevolle en vaak over het hoofd geziene democratische bron kan zijn.
Fischer suggereert dat discussies over literatuur, niet alleen in klassikaal verband of in leesclubs, maar ook in ruimere zin in gezinnen en gemeenschappen kunnen helpen bij het aanpakken van politieke meningsverschillen.
Credit: Leipzig 2017 (J. Servaes)
Alternatieve methoden om democratische waarden te bevorderen
Als alternatieve methoden om democratische waarden te bevorderen denkt hij ook, onder andere, aan de betrokkenheid van de gemeenschap, programma’s voor burgerschapsvorming en actieve deelname aan lokaal bestuur. Deze benaderingen dragen bij aan een cultuur van democratie door burgers aan te moedigen betrokken te zijn en geïnformeerd te worden over hun rechten en plichten. Op die manier biedt literatuur een veilige ruimte voor het oefenen van meningsverschillen en compromissen.
Dit zijn volgens hem enkele effectieve benaderingen:
Betrokkenheid van de gemeenschap
Deelname aan lokaal bestuur: Moedig burgers aan om deel te nemen aan vergaderingen en besluitvormingsprocessen van de lokale overheid.
Burgerinitiatieven: Ondersteun door de gemeenschap geleide projecten die lokale problemen aanpakken en de samenwerking tussen inwoners bevorderen.
Programma’s voor burgereducatie
Workshops en seminars: Organiseer educatieve sessies die burgers informeren over hun rechten, plichten en het belang van democratie.
Schoolprogramma’s: Implementeer lesprogramma’s op scholen die leerlingen leren over democratische principes, burgerplichten en het verkiezingsproces.
Actieve participatie
Vrijwilligerswerk: Creëer mogelijkheden voor burgers om vrijwilligerswerk te doen bij maatschappelijke organisaties, wat hun begrip van democratische processen kan vergroten.
Openbare fora: Organiseer discussies en debatten over actuele kwesties om dialoog en diverse standpunten onder leden van de gemeenschap te bevorderen.
Fischer blijft evenwel realistisch: ““Ik zeg niet dat leesclubs en literatuurlessen al onze problemen zullen oplossen. Ik zeg wel dat ze waardevol zijn. Ze houden een ervaring van constructieve discussie in leven die elders onder druk staat. Ik zou zelfs durven beweren dat deze discussies een reddingslijn vormen naar een alternatieve vorm van gemeenschap, een herinnering aan wat we zouden moeten verwachten op onze werkplekken, in de politieke cultuur en in andere omgevingen. Het uitbreiden van die gemeenschap vereist hard en aanhoudend werk op vele fronten. Maar institutionele verandering en burgerschapsvorming kunnen hand in hand gaan en elkaar versterken. Het lezen, creëren en bespreken van literaire werken zou een centrale rol moeten spelen in die vorming. Leren om de wereld met anderen te delen, of het nu in een literatuurles, een schrijfworkshop of een leesgroep is, kan leiden tot een golf van goede wil die doorwerkt in de rest van ons leven. Als haat momentum kan krijgen en zich kan verspreiden, dan kunnen mededogen en begrip dat ook. De toekomst van onze democratie hangt ervan af.” (pp. 66-67).
Kortom
Dit boekje betoogt dat literatuur een cruciale rol speelt in het behoud en de versterking van democratische waarden. De inzichten zijn met name relevant voor docenten en leiders in de gemeenschap die een meer betrokken en begripvolle samenleving willen creëren. Het is essentiële lectuur voor docenten, gemeenschapsleiders en iedereen die zich zorgen maakt over de toekomst van de (Amerikaanse) democratie.
Referentie:
Michael Fischer (2025), “How Books Can Save Democracy”, Trinity University Press, San Antonio Texas, 84 pp., ISBN 978-1-59534-5
https://tupress.org/9781595343215/how-books-can-save-democracy/
