“Wij Amerikanen zijn nooit erg goed geweest in het besturen van een imperium. Het is niet een van onze sterke punten. Maar wat er nu komen gaat, zou wel eens veel erger kunnen zijn dan het naïeve en onbekwame Amerikaanse imperium van de afgelopen tachtig jaar. We zouden het Amerikaanse tijdperk, met zijn op regels gebaseerde systeem en multilateralisme, nog wel eens met grote nostalgie kunnen gaan bekijken”, schrijft Alan Friedman op het eind (p. 250) van zijn pas verschenen boek.
Alan Friedman, de in Amerika geboren journalist, tv-commentator en schrijver, die o.a. voor de Financial Times, International Herald Tribune, Wall Street Journal en RAI gewerkt heeft, en nu in Zwitserland woont, is altijd een nauwlettend observator van de hedendaagse politiek en samenleving geweest. The end of America?, bevat een aantal van de scherpste kritieken die hij ooit over zijn geboorteland heeft geschreven.
‘The End of America?’ neemt de lezer mee in het Amerika van Donald Trump en Joe Biden en helpt ons de presidentscampagne van 2024 te begrijpen, die volgens de auteur de meest smerige in de Amerikaanse geschiedenis is geweest. De redenen waarom Amerika zo diep verdeeld is in twee alternatieve realiteiten reikt evenwel veel verder dan de presidentsverkiezingen van 2024.
Is de huidige neergang van het Amerikaanse imperium het gevolg van presidentieel wanbeleid, of van de arrogantie en hypocrisie van het Amerikaanse exceptionalisme? Is de door Amerika ontworpen liberale wereldorde werkelijk aan het afbrokkelen? Zullen dictators als Poetin en Xi erin slagen de westerse democratie aan te vallen? Zal de Europese Unie überhaupt nog meetellen?
Kunnen de Verenigde Staten na decennia van rampzalige buitenlandse politiek, verloren oorlogen en een verzwakte geloofwaardigheid ooit hun leiderschapsrol heroveren? Of stevenen we nu onherroepelijk af op een nieuwe wereldwanorde, een gevaarlijkere en onstabielere wereld, en bovenal een wereld die niet langer functioneert op het door Amerika ontworpen ‘op regels gebaseerde systeem’?
Hoe zal die nieuwe wereldwanorde er dan uitzien?
Dit zijn slechts enkele van de vragen die Alan Friedman stelt en beantwoordt in dit spannende verhaal over de opkomst en ondergang van het Amerikaanse rijk, en over de ‘Bad Guys’ die vandaag de dag proberen het machtsvacuüm te vullen dat het gebrek aan leiderschap van Amerika heeft achtergelaten. Volgens Friedman lijken de ‘Bad Guys’ te winnen en zal de wereld die ons te wachten staat nog angstaanjagender zijn.
Hij schrijft met een vlotte stijl en passie, en hij schetst levendige en intieme portretten van de ernstige fouten die gemaakt zijn door een reeks Amerikaanse presidenten, waaronder Roosevelt, Truman, Kennedy, Johnson, Bush senior en junior, Bill Clinton, Barack Obama, Donald Trump en Joe Biden. Velen, waaronder Trump, Vladimir Putin, Janet Yellen, Georgio Armani, heeft hij tijdens zijn carriere uitgebreid kunnen interviewen. Zijn in 2015 uitgebrachte geauthorizeerde biografie (met documentaire) van Silvio Berlusconi is in 19 talen gepubliceerd en vertoond (o.a. op Netflix).
Sombere toekomst?
Friedman ziet de onmiddellijke toekomst nogal somber in: “Trumps voorliefde voor handelsoorlogen zal leiden tot desastreuze economische gevolgen voor de VS, voornamelijk in de vorm van hogere inflatie, hogere werkloosheid en lagere economische groei” (p. 246).
Maar nog meer bezorgd is hij voor de Europese Unie. In een interview tijdens een vergadering van UBS Regione Ticino op 16 juni 2025 stelde hij onomwonden: “Eén ding is zeker: Amerika geeft ondubbelzinnige signalen af over zijn geleidelijke terugtrekking op het Europese schaakbord. Europa moet zijn strategieën daarom volledig herzien, maar vooralsnog zien we, afgezien van de intentieverklaringen, geen concrete acties die de bestaande machtsverhoudingen zouden kunnen veranderen”.
In een opmerkelijk standpunt in Social Europe van 15 december 2025 poogt de Duitse sociaal-filosoof Jurgen Habermas om de hete brij heen te lopen: “Ook in de meeste westerse lidstaten van de EU zijn de binnenlandse politieke krachten die streven naar decentralisatie of een terugdraaiing van de Europese integratie – of op zijn minst naar een verzwakking van de bevoegdheden van Brussel – sterker dan ooit. Daarom acht ik het waarschijnlijk dat Europa minder dan ooit in staat zal zijn zich los te maken van het leiderschap van de VS. Of het in deze maalstroom zijn normatieve, en tot nu toe nog steeds democratische en liberale, zelfbeeld kan behouden, zal dan de centrale uitdaging zijn.” Zoals de ondertitel van zijn stelling duidelijk aangeeft: Het afnemende Amerikaanse leiderschap en de nieuwe wereldorde van China dwingen Europa tot eenheid, anders dreigt het in de marge te belanden.
De recent door Trump’s Witte Huis gepubliceerde National Security Strategy is meer expliciet. Het Center for Strategic International Studies (CSIS) concludeert met betrekking tot Europa: “Deze Nationale Veiligheidsstrategie is een harde, pijnlijke en schokkende wake-upcall voor Europa. Het is een moment van een enorme kloof tussen het zelfbeeld van Europa en Trumps visie op Europa. Als Europa nog twijfels had over de vastberadenheid van de Trump-administratie om een harde aanpak te hanteren, dan weet het nu wel beter. De regering vraagt – of beter gezegd, eist – dat Europa zijn eigen deel van de wereld beveiligt en, bovenal, daar zelf voor betaalt”.
Ook over het hedendaagse journalistieke vakgebied is Friedman niet mals. Op de vraag over de rol van de media bij het vormen van de publieke opinie in een tijdperk waarin misinformatie wijdverbreid is, antwoordt hij: “In Amerika gaat 70% en in Europa 50% van het nieuws via sociale media. Dit betekent dat een van de fundamentele vereisten voor informatie nu is verdwenen, namelijk dat het essentieel is om strikte controle uit te oefenen op de betrouwbaarheid van de bronnen waaruit het nieuws afkomstig is. Kranten, althans de meest prestigieuze, bieden deze garantie, terwijl op het web iedereen bevoegd lijkt te zijn om te publiceren wat hij of zij het meest geschikt acht, en dit bepaalt de verspreiding van nepnieuws. Het nepnieuws dat dagelijks wordt gepubliceerd over aanhoudende oorlogen is een sprekend voorbeeld van de desinformatie die nu welig tiert”.
Naar een nieuwe wereldwanorde?
Het lijkt alsof Friedman in Parag Khanna een geestesgenoot gevonden heeft aan de geopolitieke overkant. Deze in India geboren, maar in het Westen opgeleide strategische adviseur en auteur, die nu aan de Lee Kuan Yew School of Public Policy aan de National University of Singapore verbonden is, bestudeert de toekomst van de globale civilisatie vanuit een Aziatisch perspectief.
Khanna onderzoekt de heropleving van Azië als de dominante kracht die de 21e eeuw vormgeeft, met aandacht voor economische, politieke, culturele en bestuurlijke aspecten. Khanna definieert Azië breed, van het Middellandse Zeegebied tot de Stille Oceaan, en benadrukt de diversiteit en onderlinge verbondenheid ervan.
Hij begint met een gedetailleerde samenvatting van de wereldgeschiedenis vanuit een Aziatisch perspectief. Zijn basis-stelling is dat het grootste deel van de vroege beschaving zich in Azië bevond en hoe kortstondig (maar intensief) de westerse mogendheden door het kolonialisme en de huidige herintegratie en invloed ervan op de wereld zich in dat beeld mengden. De auteur benadrukt dat “de Aziatische verbindingen voortdurend zijn versterkt door handel, conflict en cultuur.”
Na het historische verhaal gaat Khanna verder met “Azië-nomica“, oftewel hoe elk land zijn eigen economische kracht ontwikkelde. Na de eerste golf van moderne Aziatische groei in het naoorlogse Japan en Zuid-Korea, gevolgd door China, wordt de huidige golf nu voortgestuwd door Zuid-Korea. Azië geeft prioriteit aan investeringen in infrastructuur, technologie en industrie, en trotseert daarmee het westerse economische dogma dat consumptiegedreven groei bevordert.
Vervolgens bespreekt de auteur de fenomenale Aziatische diaspora in Amerika en Europa; China’s uitstapjes naar Afrika; en hoe de liberale democratie waarschijnlijk minder goed past bij Aziatische landen dan het technocratische op ‘soft despotisme’ gebaseerde model van Lee Kuan Yew’s Singapore. Individuele vrijheden en mensenrechten krijgen bij Khanna daarom minder aandacht.
Niet verwonderlijk dat het hoofdstuk over de technocratische toekomst van Azië belangrijk geacht wordt. Aziatische landen geven vaak de voorkeur aan technocratische, meritocratische bestuursmodellen die de nadruk leggen op stabiliteit, langetermijnplanning en datagedreven beleid. Duidelijk geïnspireerd door Singapore, zijn thuisland, pleit Khanna daarom voor een pragmatische, meritocratische technocratie in plaats van democratie.
Zo’n stelling staat wel haaks op de verzuchtingen van mensen aan de basis van de samenleving in India, Hong Kong, ZO-Azie, China … (waar eigenlijk niet?). Hiermee ontmaskert hij zich om zijn soms expliciete elitaire en etnocentrische kijk op zijn omgeving en medemens. Hij mengt m.a.w. soms op discutabele wijze de economische met de culturele context die hij wil analyseren.
Positief aan het boek is de multipolaire en multiculturele focus. Het boek benadrukt dat Azië geen monoliet is, maar een complexe, multipolaire regio met diverse beschavingen en systemen.
Het boek biedt een vanbinnen-uit perspectief op Azië en helpt lezers te begrijpen waarom Azië nu ’s werelds grootste economische en demografische kracht is. Het biedt bovendien een genuanceerde geopolitieke analyse: Khanna geeft inzicht in de multipolariteit van Azië, de rollen van grootmachten en de mechanismen die regionale integratie aanjagen.
Belt and Road Initiative (BRI)
De opkomst van Azië verandert wereldwijde normen, handel, technologie en cultuur, wat leidt tot een hybride wereldorde. In tegenstelling tot Friedman beschouwt Khanna deze evolutie eerder positief.
Het Belt and Road Initiatief als transformatief infrastructuurproject en symbool van Aziatisch leiderschap is een omvangrijk Chinees initiatief om Azië, Europa en Afrika te verbinden via handelscorridors, havens en spoorwegen. Khanna presenteert het BRI als het belangrijkste diplomatieke project van de 21e eeuw, waarmee Azië zijn terugkeer naar wereldleiderschap markeert.
Bovendien, hoewel de BRI vaak wordt gezien als een instrument van Chinese hegemonie, versnelt de BRI modernisering en concurrentie, waarbij veel Aziatische landen vrijwillig deelnemen en de Chinese invloed in evenwicht houden.
De rol van soft power en identiteit wordt uitvoerig behandeld. Aziatische landen investeren in culturele diplomatie en branding en gebruiken hun culturele producten en filosofieën om hun wereldwijde invloed te vergroten. Aziatische gemeenschappen in het buitenland dragen economisch, cultureel en politiek bij en versterken de banden met Azië.
Deze wereldwijde invloed van de diaspora heeft, bij voorbeeld, K-Pop niet alleen in Azie razend populair gemaakt, maar heeft ook jongeren in het Westen begeesterd. Ook Bollywood en de Aziatische keuken passen in dit rijtje. M.a.w., de Aziatische popcultuur, film en filosofieën winnen wereldwijd aan populariteit en beïnvloeden overal trends in entertainment, mode en lifestyle.
Voor en tegens
The ‘Future Is Asian’ krijgt gemengde recensies. Velen prijzen het uitgebreide overzicht van de groeiende invloed, historische context en toekomstige potentie van Azië. De inzichten van de auteur in Aziatische bestuursmodellen en economische ontwikkelingen kunnen op veel waardering rekenen.
Sommigen bekritiseren het boek echter omdat het te optimistisch is over China en technocratie, en te weinig diepgang biedt op bepaalde onderwerpen, zoals de rol en impact van conglomeraten en familiebedrijven bij een door de staat gestuurd kapitalisme.
Ook de niet duidelijk georganiseerde structuur van het boek, roept kommentaar op.
Ondanks deze kritiek vinden velen het belangrijke aanvullende lectuur die westerse perspectieven uitdaagt en waardevolle informatie biedt over het groeiende wereldwijde belang van Azië.
Naar een New World Disorder?
“Er wordt een nieuw hoofdstuk in de wereldgeschiedenis geschreven, waarin Aziatische en westerse beschavingen, de Noord-Amerikaanse en Euraziatische continenten, allemaal een uiterst belangrijke rol spelen. Westerlingen geven tegenwoordig de voorkeur aan de term ‘wereldwijde, op regels gebaseerde orde’, terwijl Aziaten de voorkeur geven aan de Chinese term ‘gemeenschap van gemeenschappelijk belang’. Morgen zullen we beseffen dat het twee kanten van dezelfde medaille zijn – en dat zowel de regels als het lot samen moeten worden bepaald. Dat is waar we ons bevinden op het wiel van de wereldgeschiedenis”, stelt Khanna aan het einde van zijn boek (p. 359).
Net als Friedman denk ik dat we een omslagpunt hebben bereikt ten opzichte van de oude orde. We kunnen niet langer stellen dat de op regels gebaseerde orde het bepalende ankerpunt van het mondiale systeem is, en dat er problemen zijn met de implementatie ervan. We hebben nu een basissituatie van wanorde, een basissituatie waarin het ongebruikelijk is dat regels worden nageleefd in plaats van niet.
Het is voor mij verre van zeker dat we naar een wereld van invloedssferen zullen evolueren. Ik denk niet dat als je Thai bent, je je goedschiks zult schikken naar een Chinese invloedssfeer. Als je Europees bent, zul je je niet snel aanpassen aan een Russische invloedssfeer. Of als je Latijns-Amerikaans bent, Mexicaan of Venezolaan, lijkt de Amerikaanse invloedssfeer dichtbij maar toch veraf.
Evenmin is het duidelijk dat regionale organisaties zoals de EU op de een of andere manier bepalend zullen blijven. Ik denk dat we eerder in een chaotische vorm van globalisering leven waarin het recht van de sterkste geldt, wat niet het tegenovergestelde is van globalisering. Het is eerder een anarchistische vorm van globalisering zonder regels.
Referenties
Alan Friedman (2025), The end of America? A guide to the New World Disorder, BiteBack Publishing, London, 270pp. ISBN 978-1-78590-957-3
https://www.bitebackpublishing.com/books/the-end-of-america
Parag Khanna (2019), The future is Asian. Global order in the Twenty-First century, Weidenfeld & Nicolson, London, 433pp. ISBN 978-1-4746-1068-1
