Een recente rondreis naar Moskou en naar de ex-Sovjet-republieken Armenië, Georgië en Kazachstan, leverde verrassende resultaten op: een enorm heimwee naar de tijd van de eind 1999 opgeheven Sovjet-Unie. Ten minste wat betreft de sociale voorzieningen en de inmiddels totaal ineengestorte levensstandaard. Weinigen hebben heimwee naar de politieke onderdrukking.
Overal waar men komt, ook bij mensen die het duidelijk beter hebben, en dus materieel niet te klagen hebben (zakenmensen, boeren met honderden stuks vee), hoort men jammerklachten. Het heimwee naar het verleden zit heel diep. "Destijds hadden we allemaal werk. Iedereen had voldoende inkomsten, goede sociale voorzieningen, gratis vakanties aan de Zwarte Zee, zekerheid", zo krijgt men overal, in Moskou en in de voormalige Sovjet-republieken, te horen. Dat alles is nu verleden tijd. Vooral het element zekerheid, is een steeds weerkerende constante. Dit vergeleken met de huidige enorme armoede en onzekerheid.
Opvallend is de verwoesting overal die het einde van de Sovjet-Unie heeft meegebracht. We logeerden in Armenië in een stadje op zo’n 40 km van Jerevan. De fabrieken van het Sovjet-tijdvak staan leeg. Hetzelfde in Tbilisi, de hoofdstad van Georgië.Volgens presidentsvrouw Sandra Roelofs (in haar boek: De first lady van Georgië) bedraagt het gemiddeld maandelijks inkomen 16 €. Geen wonder dat velen er leven van corruptie of van hetgeen familieleden in het buitenland opsturen.
In Tbilisi was een enorme Sovjet-vliegtuigfabriek gevestigd. Nu is het nog enkel een verwilderd terrein. Een man die er heel zijn leven gewerkt heeft, is nu gepensioneerd. Maar al zijn spaargeld, in roebel, is in de jaren 1990 als sneeuw voor de zon gesmolten door de plotse ineenstorting van de roebel. Ook zijn pensioen is bijna niets meer waard.
Nieuwe industrie? Bijna onmogelijk door de enorme corruptie. In Armenië werd ons het verhaal verteld van een zakenman in Brussel, die een textielbedrijf wilde opstarten. Geen enkel bezwaar vanwege de Armeense provinciegouverneur… mits hij de helft van de opbrengsten van het bedrijf zou krijgen. Het bedrijf is er dus nooit gekomen.
Kazachstan is, dankzij zijn olie en gas één van de rijkere ex-Sovjet-republieken.. Maar ook daar is de corruptie alom tegenwoordig. De luchthaven van Almaty is in handen van een maffia van politie- en immigratieambtenaren, die van bijna elke vertrekkende buitenlander een "tol" eisen. Ons heeft het 75 dollar gekost om het land te kunnen verlaten.
Elke nieuwe machtshebber belooft de corruptie te zullen bestrijden. Zo ook in Georgië, waar de pro-Amerikaanse president Mikhail Saakasjvili sedert de "Rozenrevolutie" van november 2003 aan de macht is. In Tbilisi is men in regeringskringen verbolgen over een artikel van Evita Neefs in De Standaard ("Mislukt de Rozenrevolutie?", 18.04.05). Maar iedereen die we daar ter plekke over ondervroegen, bevestigde ons dat het artikel klopt, dat er in feite niets veranderd is. Er zitten wel mensen in de gevangenis wegens corruptie, maar anderen nemen het over.Het zou dus eerder om een afrekening tussen clans, tussen politieke tegenstanders gaan. Een man in Moskou verzekerde ons dat "de grootste misdadiger in Tbilisi de eerste minister is". Een uitspraak die we voor zijn rekening laten.
De afbraak en neergang is overal overduidelijk. De straten in Tbilisi zijn, op enkele hoofdstraten na (en dan nog), onberijdbaar. Ter gelegenheid van het bezoek van president George Bush begin mei werd het centrum opgekuist: nieuwe bestrating en alle gevels werden netjes geschilderd. Een soort Potemkin-operatie (naar de Russische minister die ter gelegenheid van het bezoek van tsarina Catharina de Grote in de 18de eeuw aan het platteland decors liet plaatsen rond de Russische plattelandsdorpen om haar de indruk te geven dat alles er goed uit zag).
Met het verdwijnen van de Sovjet-Unie verdwenen ook de meeste sociale en gemeenschapsvoorzieningen. In een op de neoliberale princiepen gebaseerde economie, die het 19de eeuwse ideaalbeeld is van de Europese Commissie, is daar geen plaats meer voor. Dat konden we zelf de visu vaststellen in het dorp Akbastaw, 65 km ten westen van Almaty (de voormalige hoofdstad Alma Ata in het Sovjet-tijdperk; nu is er een nieuwe hoofdstad, Astana, in het noorden). In het dorp was er in het Sovjet-tijdperk een kinderdagverblijf. Het gebouw is half afgebroken. De rest is een ruïne. De ouders moeten maar hun plan trekken met hun kinderen. Het enige sociaal ontmoetingspunt in het dorp, de Club, met café, podium voo optredens… is gewoonweg met de grond gelijk gemaakt
Het half afgebroken kinderdagverblijf in Akbastaw (foto Paul Vanden Bavière)
De met de grond gelijk gemaakte "Club" van Akbastaw, de enige ontmoetingsruimte van het dorp (foto Paul Vanden Bavière)
Die neergang, de armoede en de vernedering zitten de ex-Sovjet-burgers enorm dwars. Het voedt de rancune tegen het Westen dat hen een toekomst van welzijn en overvloed had voorgespiegeld eens het communistische regime zou zijn omvergeworpen.
Uitpers, nr. 65, 6de jg., juni 2005)
