In Guatemala draait het gerecht al jaren vierkant. Nochtans kon het land, bekend voor zijn verregaande corruptie, ooit rekenen op een drastische zuiveringskuur. Die greep plaats toen de Verenigde Naties en de regering van Guatemala, met goedkeuring van het Grondwettelijk Hof en het Congres van de republiek, een “Internationale Commissie tegen straffeloosheid” (CICIG) opstartten in 2007. Einde 2019 werd de Commissie eenzijdig ontbonden door de toenmalige corrupte president Jimmy Morales.
De Commissie werkte nauw samen met het Guatemalteekse Openbaar Ministerie en de Nationale Civiele Politie. Tijdens het verloop van de jaren kon ze rekenen op ongeveer 450 personen, zowel internationale speurders en nationale en internationale aanklagers als technisch personeel, waaronder gerechtelijke analisten, experten in corruptie, criminologen en tenslotte administratief personeel. De resultaten van de Commissie waren niet min. Het Openbaar Ministerie en de Commissie onderzochten en identificeerden meer dan 70 zeer complexe criminele structuren. Alles bij elkaar werden 600 personen aangeklaagd, waaronder individuen verbonden aan complexe criminele structuren met aanzienlijke economische, politieke en mediamacht. Sommigen van hen zijn voormalige presidenten, een voormalige vicepresident, voormalige ministers, volksvertegenwoordigers, hoge staatsambtenaren, drugshandelaren, bedrijfsleiders en burgemeesters.
Niet voor herhaling vatbaar
Terug naar af, de traditionele “orde van de dag” heropnemen en overgaan tot wraak. In 2018 stelde president Jimmy Morales Consuelo Porras aan als procureur-generaal van het Openbaar Ministerie. Het jaar nadien zette hij de buitenlandse leden van de Internationale Commissie tegen Straffeloosheid het land uit en doekte de Commissie op. In 2022 werd Consuelo Porras herkozen door de toenmalige president Alejandro Giammattei. Zijn beleid werd door de internationale gemeenschap bekritiseerd vanwege zijn autoritaire trekken, gebrek aan transparantie tijdens zijn bestuur en een hoge mate van straffeloosheid en vervolging van journalisten, voormalige aanklagers en mensenrechtenactivisten. Sindsdien levert Porras een gigantische heksenjacht zowel tegen de Guatemalteekse functionarissen die de ter ziele gegane Internationale Commissie tegen Straffeloosheid bevolkten als tegen verdedigers van de mensenrechten van vandaag, net diegenen die corruptie bestrijden. Anderzijds houdt zij de handen boven het hoofd van individuen die in verband worden gebracht met zaken van grootschalige corruptie.
Professionele doorlichting
Onlangs kwam een studie tot stand getiteld: Doeltreffendheid of Straffeloosheid. De analyse werd uitgevoerd met gegevens van het Openbaar Ministerie voor de jaren 2018 tot 2025. Het document werd gepresenteerd door het “Institute for Comparative Studies in Criminal and Social Sciences” (INECIP) van Argentinië in samenwerking met de “Alliantie voor Hervormingen” van Guatemala.
Tot de belangrijkste bevindingen behoren een verminderde effectiviteit van het Openbaar Ministerie; obstructie in zaken van grote corruptie; politiek gemotiveerde vervolging van tegenstanders; en de ontmanteling van belangrijke instellingen, waardoor hun onpartijdigheid en onafhankelijkheid in het gedrang komen.
Emblematische zaken van grootschalige corruptie die met veel inzet en mankracht werden onderzocht door de Internationale Commissie tegen Straffeloosheid – in samenwerking met het toenmalige Speciale Kantoor tegen Straffeloosheid als onderdeel van het Openbaar Ministerie – worden nu ontkracht en afgesloten via verschillende mechanismen.
Om het tegendraads en corrupt werk te kunnen uitvoeren moest de weg vrijgemaakt worden van lastige personen die de wetten correct wilden naleven. Gerechtelijke instanties werden ontmanteld. 105 functionarissen van Justitie werden willekeurig ontslagen, waarvan 85 zonder de administratieve procedure na te leven die is vastgelegd in de organieke wet van het Openbaar Ministerie, 18 functionarissen werden overgeplaatst, 600 werden vervolgd en gestraft en 28 zijn in hun functie hersteld. Meer dan 30 rechters, juristen, gerechtelijk personeel, advocaten en journalisten die kritiek op de gerechtelijke gang van zaken durfden publiceren hebben zich in veiligheid gesteld door naar het buitenland te vluchten.
Het omgekeerde van deze heksenjacht gebeurde ook. Uit de studie bleek dat klachten over moord, doodslag, moord op vrouwen, geweld tegen vrouwen, verkrachting, verzwarende verkrachting, afpersing, corruptie en georganiseerde misdaad slechts 6,31 procent respons opleverden en 93,69 procent in de straffeloosheid verdween.
“Dit betekent een schending van de internationale en nationale principes van onafhankelijkheid, onschendbaarheid, stabiliteit van de positie van het personeel van het Openbaar Ministerie dat juist hun autonomie wil garanderen. En dat heeft tot gevolg gehad dat de technische en operationele capaciteiten van het Openbaar Ministerie zijn aangetast, dat er willekeurige criminalisering heeft plaatsgevonden en dat de strijd tegen straffeloosheid is verzwakt,” zei Julián Alfie, directeur van INECIP tijdens de presentatie van het rapport.
Dramatische nationale verkiezingen
De nationale verkiezingen van 2023 verliepen op zijn zachts gezegd dramatisch. Toen bleek dat een relatief kleine en minder bekende beweging die luisterde naar de naam “Semilla” (Zaad) de verkiezingen won, brak de hel los. De leden van het “Pact van de Corrupten” zoals die in Guatemala genoemd worden en onder meer het Justitieapparaat van de republiek in handen kregen, voelden zich bedreigd. Vanuit het Openbaar Ministerie werd een regelrechte aanval georkestreerd. De Beweging Semilla werd vanwege administratieve fouten buiten werking gesteld en haar volksvertegenwoordigers in het Congres gereduceerd tot “onafhankelijken”. Er werd alles aan gedaan om te beletten dat de democratisch verkozen kandidaat Bernardo Arévalo van Semilla de politieke macht zou overnemen begin 2024. De kwetsbare democratie was bedreigd. Dit keer greep er een historische kentering plaats. Sommige auteurs hebben het over “een voor en na in de politieke, sociale en culturele geschiedenis van ons land.” Immers de protesten en reacties kwamen nu hoofdzakelijk vanuit de inheemse bevolking. Deze zette alles op alles om de democratie te vrijwaren, overigens een democratie die niet echt de hunne is.
Maandenlange straatprotesten
De inheemse autoriteiten verklaarden nadrukkelijk dat de protesten vreedzaam waren en sloten partijdige en politieke protesten uit. Integendeel, ze probeerden te voorkomen dat er omstandigheden ontstonden zoals die welke leidden tot het gewapende interne conflict dat 36 jaar duurde. Het waren vooral de legendarische inheemse “48 kantons van Totonicapán” die het voortouw namen en een nationale staking uitriepen. De spontane beweging begon in de departementen. Meer dan 90 autowegen in het land werden afgesloten. De hoofdstad sloot zich naderhand bij de protestmanifestaties aan. De stad werd lam gelegd door vreedzame demonstraties in verschillende wijken. Studenten van verschillende universiteiten, beroepsverenigingen, medisch personeel van de nationale ziekenhuizen, vakbonden, buurtmarkten en publiek in het algemeen sloten zich aan bij de protesten.
Vanuit verschillende streken zetten karavanen van honderden inwoners zich op weg naar de hoofdstad. Boerenorganisaties voerden massaal basisvoeding aan die door tientallen gaarkeukens bereid werden voor de honderden protesterenden die dag en nacht post vatten voor de gebouwen van het Openbaar Ministerie.
De protesten duurden nagenoeg honderd dagen tot einde 2023, ondanks intimidatie door gewapende groepen, acties van het Grondwettelijk Hof CC voor gewelddadige verdrijving en dreigende onderzoeken door de uitvoerende macht,
David Napoleón Barrientos, minister van Binnenlandse Zaken weigerde in te gaan op een voorlopig bevel van het Grondwettelijk Hof om de demonstraties te ontbinden en de wegblokkades op te heffen. Hij diende zijn ontslag in.
Dank zij de nationale reacties en de internationale steun slaagde kandidaat Bernardo Arévalo er met de hakken over de sloot begin 2024 in de volgende president van de natie te worden.
Ze hebben de politieke nederlaag niet vergeten
De politieke nederlaag lag de leden van het “Pact van de Corrupten” zwaar op de maag.
Reeds op 11 januari 2024 werd David Napoleón Barrientos, minister van Binnenlandse Zaken van toen gearresteerd op beschuldiging van plichtsverzuim en ongehoorzaamheid omdat hij geen gehoor had gegeven aan een bevel om blokkades op te ruimen tijdens demonstraties. Weliswaar werd hij enkele dagen nadien alweer vrijgesproken.
Het duurde nog even om het stof van de verkiezingsperikelen te laten bezinken. Maar einde 2024 en vooral in de loop van 2025 kwam de heksenjacht op gang tegen inheemse leiders die verantwoordelijk geacht werden voor de historische protesten.
Zo werden onder meer viceminister van Duurzame Ontwikkeling van het Ministerie van Energie en Mijnen, Luis Haroldo Pacheco Gutiérrez, en Héctor Manuel Chaclán Batz, voormalig penningmeester van de Raad van Bestuur van de 48 kantons van Totonicapán aangehouden. Daarnaast werden arrestatiebevelen uitgevaardigd tegen andere leden die lid waren van de Raad van Bestuur in 2023.
CIBAQUE is een organisatie uit de stad die er zich op toelegt om meer mensen, organisaties en gemeenschappen van de stedelijke middenklasse sectoren het belang van politiek in hun dagelijks leven te doen inzien en te doen kiezen voor lokale, collectieve en duurzame politieke actie om menswaardige leefomstandigheden voor alle mensen op te bouwen.
De organisatie klaagde deze arrestaties aan als “een systematische poging om het inheemse en collectieve weefsel dat de democratie verdedigt, te breken”. In hun verklaring stelden ze dat de corrupte autoriteiten van Justitie “geen oordeel vellen over feiten, maar symbolen veroordelen” en ze riepen op om de herinnering en waardigheid hoog te houden tegenover repressie.
De kopstukken voelen zich ongenaakbaar
De arrestaties brachten zowel nationaal als internationaal een golf van verontwaardiging en solidariteit teweeg. Verschillende organisaties, collectieven en regeringen betuigden hun steun aan de Mayaleiders en veroordeelden het gebruik van het rechtssysteem als mechanisme voor politieke onderdrukking in Guatemala.
In een communiqué stellen organisaties als CEJIL, WOLA en CIVICUS dat “de inheemse autoriteiten steunpilaren zijn geweest van de verdediging van collectieve rechten en de versterking van de rechtsstaat.”
Ook de president van Mexico Claudia Sheinbaum en de Ambassade van het Verenigd Koninkrijk lieten van zich horen. Reeds vorig jaar legde de Europese Unie sancties op aan vijf leden van het “Pact der Corrupten.”
Het blijkt de koude kleren niet te raken van de betrokkenen die het justitieapparaat misbruiken om hun belangen veilig te stellen.
Begin volgend jaar beëindigen verschillende magistraten hun ambtstermijn. Hopelijk brengt dat een positieve verandering in de situatie met zich mee en geeft dat wat meer ademruimte aan de sociaaldemocratische president Arévalo en zijn regering die nu vanwege de scheiding der machten met handen en voeten gebonden ligt.
Bronnen:
Mandato y acuerdo ⚖ CICIG Comisión Internacional contra la Impunidad
