Historische Corruptie: Corruptie kon flink gedijen tijdens het intern gewapend conflict. Dat conflict startte begin de jaren ’60 en eindigde met de ondertekening van de vredesakkoorden einde 1996. Tijdens het conflict tierde op financieel vlak een gebrek aan transparantie in de militaire uitgaven welig. Op gebied van de mensenrechten waren oorlogsmisdaden door de militairen schering en inslag. En die werden niet onderzocht. Tegelijkertijd ontstonden clandestiene netwerken die later in de staatsinstellingen werden geïntegreerd. De straffeloosheid uit die periode liet structuren achter die vandaag nog steeds actief zijn.
Democratisch tijdperk
Hoewel er na de vredesakkoorden een verbetering werd verwacht, gebeurde het tegenovergestelde. Tijdens de naoorlogse periode ontstonden nieuwe golven van corruptie.
De al bestaande illegale politiek-economische netwerken bleven bestaan. Overheidsgeld voor gezondheidszorg, onderwijs en openbare werken werd verduisterd. Corrupte individuen, presidenten op kop, infiltreerden in ministeries en gemeenten om hun particuliere belangen veilig te stellen. De laatste drie regeringen van Otto Pérez Molina, (2012–2015), Jimmy Morales (2016–2020) en Alejandro Giammattei (2020–2024) waren de meest corrupte in de recente geschiedenis. Er greep corruptie plaats in zowat alle ministeries.
Het “Pact van de Corrupten“
Dra circuleerde onder de publieke opinie de term “Pact van de Corrupten.” Ontstaan als een politiek-economisch netwerk dat zich tussen 2015 en 2023 consolideerde om onderzoeken tegen de corruptie te dwarsbomen, instellingen te kapen en straffeloosheid te garanderen voor corrupte machtsnetwerken. Het “pact” bestaat uit politici en parlementsleden, openbare aanklagers, functionarissen van Justitie, ondernemers, militairen, magistraten en rechters, drugshandelaars, georganiseerde misdaad, mediafiguren en opiniemakers, die erop uit zijn straffeloosheid in stand te houden en staatsinstellingen te controleren. Het “pact” ontstond als reactie op de vooruitgang van de strijd tegen corruptie na de onderzoeken en de successen van de Internationale Commissie tegen de Straffeloosheid (CICIG) en het Openbaar Ministerie tussen 2015 en 2019.
Een huzaren stukje van de Commissie was de arrestatie wegens corruptie waarbij president Otto Pérez Molina en vicepresident Roxana Baldetti betrokken waren, aangehouden en opgesloten werden? Dat leidde tot een golf van maatschappelijke mobilisatie, massale staatprotesten en een ongekende vooruitgang in de corruptiebestrijding.
De reactie van de getroffen elites was niet min. Ze voelden zich bedreigd door de mogelijkheid van een onderzoek tegen hen en ze begonnen een strategie te ontwikkelen om controle op de staatsinstellingen te herwinnen.
Eens voldoende macht veroverd te hebben in het Justitieapparaat volgden campagnes voor “selectieve rechtspraak. ” De corrupten voerden aanvallen uit op de Internationale Commissie tegen Straffeloosheid (CICIG.) Onder president Alejandro Giammattei werd het “pact” nog versterkt door de controle over te nemen op het Openbaar Ministerie, het Hooggerechtshof, het Grondwettelijk Hof en het Congres.
Verkiezingen van nieuwe functionarissen
De verwachtingen waren hoog gespannen. 2026 zou het jaar worden van de ommekeer. Er waren verkiezingen (tussentijdse, dus geen nationale presidentsverkiezingen) voorzien van nieuwe functionarissen, rechters voor het Hoog Kiestribunaal, en voor het Grondwettelijk Hof, functionarissen van de Orde van Advocaten en Notarissen en de procureur-generaal van het Openbaar Ministerie. Inmiddels lukte het de corrupte Walter Mazariegos (kompaan van Consuelo Porras) het rectoraat van de staatsuniversiteit San Carlos te bemachtigen. Al deze instellingen vormen het hart van de rechtsstaat, zij houden toezicht op verkiezingen, de grondwettigheid, het strafrecht en de advocatuur.
In 2026 vielen deze verkiezingen allemaal op hetzelfde moment samen, iets wat in de veertig jaar democratie in Guatemala nog nooit was voorgekomen. Dit versterkte de strijd tussen de corrupte elites en de sociaaldemocratische regering.
Zijn de verzuchtingen naar meer democratie ingelost?
Inmiddels zijn de meeste tussentijdse verkiezingsronden achter de rug. De verkiezingen leverden een gemengd beeld op. Maar met één centraal element: voor het eerst sinds 2016 leed het zogenaamde ‘Pact van de corrupten’ aanzienlijke nederlagen in verschillende sleutelinstellingen. Anderzijds slaagde het “pact” erin om machtsposities te behouden.
De spin in het corrupte net was procureur-generaal en hoofd van het Openbaar Ministerie Consuelo Porras. Ze slaagde erin verregaande punten te scoren onder de tienallen kandidaten voor de benoemingscommissies. Maar uiteindelijk werd ze gestopt door de laatste benoemingscommissie. En zo kreeg ze het niet meer voor elkaar om de lijst van de zes overblijvende genomineerden te halen en een gooi te doen naar haar herverkiezing. Hoe dan ook, president Bernardo Arévalo die grondwettelijk de macht geniet om uit de zes genomineerden er een uit te kiezen, zou haar handenwrijvend geblokkeerd hebben. Ook dichte medewerkers die haar corrupt beleid steunden en uitvoerden werden aan de kant gezet. Haar blok verloor invloed in de Orde van Advocaten en Notarissen, in het Hoog Kiestribunaal en in het Grondwettelijk Hof. Ondertussen verklaarde het gerecht de benoeming van de rector van de staatsuniversiteit San Carlos ongeldig.
Dus toch een nieuw begin
De nieuw benoemde procureur-generaal luistert naar de naam Gabriel García Luna. President Bernardo Arévalo benoemde hem voor de periode 2026–2030. De belangrijkste uitdaging zal erin bestaan het Openbaar Ministerie te saneren, de onafhankelijkheid herstellen en een einde maken aan jarenlange politieke vervolging van verdedigers van de mensenrechten, journalisten en personeel van justitie dat de strijd aanging tegen corrupte beslissingen. Een enorme taak die de nieuwe procureur-generaal voor ogen heeft is de herziening van een massa strafrechtelijke dossiers waar mensen onterecht veroordeeld werden. Tegelijk zal werk gemaakt worden om de bescherming van corrupte netwerken ongedaan te maken.
Algemeen gezien werden de verwachtingen toch deels ingevuld. De straffeloosheid werd teruggedrongen. De uitsluiting van Consuelo Porras en haar bondgenoten uit sleutelposities doorbreekt een cyclus van acht jaar waarin het Openbaar Ministerie en andere instellingen de touwtjes in handen hadden. Er was meer transparantie tijdens het verloop van de tussentijdse verkiezingen en een ongeziene publieke aandacht Nooit eerder werden deze verkiezingen zo nauwlettend gevolgd, zowel nationaal als internationaal. Er vond een gedeeltelijke vernieuwing van het rechtssysteem plaats die een kans biedt om de rechtsstaat te herstellen.
Beperkingen
Het “pact van de corrupten” is nog steeds actief. Hoewel het verzwakt is, beschikt het nog steeds over netwerken in het Congres, de rechtbanken en het Openbaar Ministerie. De corrupte infiltratie in de staatsinstellingen is niet ontmanteld. Er zijn nog steeds gerechtelijke actoren en structuren die onderzoeken blokkeren. Daarnaast is de democratische transitie nog steeds kwetsbaar. De rechtsstaat is niet echt geconsolideerd. Alles zal afhangen van de mate waarin de nieuwe procureur-generaal en de nieuwe Gerechtshoven er al dan niet in slagen de interne structuren te zuiveren.
Europese waarneming en democratische druk
De Europese Unie bracht een voorlopig rapport uit waarin ze een en ander benadrukt. De Unie stelde onregelmatigheden in sommige procedures vast waarbij ze concrete tekortkomingen signaleerde in de wijze waarop belangrijke benoemingsprocedures (in het Justitieapparaat, de staatsuniversiteit San Carlos, de procureur-, generaal) werden uitgevoerd. Ze benadrukte verder de dringende noodzaak om de onafhankelijkheid van de staatsinstellingen te versterken, erkende de geboekte vooruitgang en stemde overeen met de regering over de noodzakelijke hervormingen.
Bronnen:
+ Prensa Comunitaria
+ La Hora
