Het is alweer haast dertig jaar geleden dat de vredesakkoorden in Guatemala ondertekend werden tussen regering, leger en gewapend verzet, na een zesendertigjarig intern gewapend conflict. De militaire dictatuur, die op alle vlakken de dienst uitmaakten, nam een einde. De militairen werden terug de kazernes ingestuurd. Er ontstond een machtsvacuüm. Stilaan kwam een prille democratie opgang. Maar tegelijkertijd ook georganiseerde misdaad en machtige individuen die het zich konden permitteren macht te verwerven door aanwending van corrupte praktijken. Het liep geleidelijk aan de spuigaten uit en in 2007 ging de toenmalige regering akkoord met de Verenigde Naties om een internationale commissie tegen de straffeloosheid (CICIG) op te richten. Die commissie, in samenwerking met het Openbaar Ministerie, leverde puik werk, identificeerde een hele reeks clandestiene netwerken. Justitie stuurde meer dan honderd onfrisse figuren naar de gevangenis. Toen de onderzoeken van de internationale de onfrisse handelingen van TV-vedette president Jimmy Morales en zijn familie te dicht op de hielen zaten, stuurde de president de buitenlandse leden van CICIG de laan uit een werd de commissie opgedoekt. Zo kon Jimmy Morales met een gerust gemoed verder de corrupte toer opgaan. Zijn opvolger, de arts Alejandro Giammattei, was geen haar beter, integendeel. Het was vooral tijdens zijn regeringsperiode dat het justitieapparaat nagenoeg geheel in handen kwam van corrupte magistraten. De spin in het netwerk was de procureur-generaal Consuelo Porras. En die ontketenden een heksenjacht tegen juristen, advocaten en al wie deelgenomen had aan de activiteiten van CICIG. Ook personeel van kranten en media die kritiek durfden uiten tegen de corruptie werden aangehouden en gevangen gezet.
De nieuwe president is niet in staat gebleken beterschap te brengen
Inmiddels kon de sociaaldemocraat Bernardo Arévalo, die de nationale verkiezingen won, maar nauwelijks de struikelblokken van de corrupten uit de weg aan en de politieke macht overnemen begin 2024. Maar omwille van de scheiding der machten gaat de heksenjacht van de corrupten in justitie gewoon door. De klok tikt verder en er zijn dit jaar een vijftal “secundaire” verkiezingen voorzien. Het gaat dan om de verkiezing van een nieuwe procureur-generaal van het Openbaar Ministerie, de magistraten van het Hoog Kiestribunaal, de volgende rector van de staatsuniversiteit San Carlos, de magistraten van het Grondwettelijk Hof en tegen het einde van het jaar de directeur van de Algemene Rekenkamer. Stuk voor stuk fundamenteel belangrijke organen in de samenleving. Maar ongetwijfeld is de belangrijkste instelling het Grondwettelijk Hof. Tijdens de vorige regering van Alejandro Giammattei liepen veel van de beslissingen van het Hof in het voordeel van personen die van corruptie werden beschuldigd en werd zij een instantie die zonder tegenwicht opereerde.
De reikwijdte van de macht van het Grondwettelijk Hof strekte zich op illegale wijze uit over de drie machten van de staat. De interveniërende ingrepen en beslissingen plaatsten het in een positie van “supermacht.”
Reikhalzend uitkijken naar de komende verkiezingen
Zo wordt 2026 het middelpunt van een strijd tussen degenen die de orde in hun voordeel willen handhaven op basis van de controle over de door hen geïnfiltreerde instellingen en degenen die ze willen heroveren om ze dichter bij de burgers te brengen. In die zin wordt dit jaar een kantel moment, een buitengewoon examen over de kwaliteit van de democratie in het land. Vraag is of het lukken zal om de nefaste trend om te keren. Want er moet rekening gehouden worden met de enorme inzet van materiële middelen door conservatieve familienetwerken die nu volgens sommigen de macht delen met criminele netwerken.
De nieuwe aantredende magistraten in de verschillende gerechtelijke instanties, wie ze ook zijn, zullen de nationale verkiezingen – voorzien voor 2027 – moeten voorbereiden, definiëren en controleren, waaronder een nieuwe president en vicepresident, 160 afgevaardigden voor het Congres, 340 burgemeesters en 20 volksvertegenwoordigers voor het Centraal-Amerikaanse Parlement.
2026, kantelmoment ook en vooral voor de regio’s van het land, waar de instellingen die vernieuwd zullen worden, functioneren om sociale mobilisatie te criminaliseren, natuurlijke hulpbronnen en land te plunderen en ongelijkheid onder de bevolking te legitimeren. Ze treden tevens op als beheerders van de belangen van lokale machtsnetwerken die burgemeesters en provincies gebruiken om hun belangen te behartigen in samenwerking met de centrale regering, het rechtssysteem, transnationale ondernemingen en illegale groeperingen. In verschillende gedocumenteerde gevallen blijkt dat deze instellingen hun macht met geweld uitoefenden, soms in de vorm van dreigende verklaringen van ambtenaren, soms in de vorm van gerechtelijke uitspraken, waardoor straffeloosheid ontstond om particuliere belangen, zowel nationale als mondiale, boven de collectieve rechten van de inheemse bevolking te stellen.
Enkele hoogst bedenkelijke beslissingen van het Grondwettelijk Hof van de laatste jaren
Het Hof speelde een hoogst belangrijke juridische rol in het proces van de nationale verkiezingen van 2023. Corrupte elementen in het justitieapparaat blokkeerden gedeeltelijk de uitslag. Het Hof gaf herhaaldelijk aanklagers en instellingen gelijk die allerlei juridische blokkades aanwendden om te voorkomen dat Bernardo Arévalo, de sociaaldemocraat die de nationale verkiezingen van 2023 won, de politieke macht zou overnemen begin 2024. Het corrupte rechtssysteem ging zelfs over tot de opschorting van zijn partij Beweging Semilla. Die uitspraak werd gesteund door zes van de zeven magistraten die deel uitmaakten van de voltallige vergadering van het Hof. Er was maar een tegenstem. Door de opschorting werd het de leden van de winnende partij Beweging Semilla in het Congres onmogelijk gemaakt als fractie op te treden, enkel als onafhankelijken. En daardoor konden ze ook geen lid worden van het bestuur in het Congres. Zo werd de benoeming van Samuel Pérez van de Beweging Semilla tot voorzitter van het bestuur aangevochten. De uitspraak was gebaseerd op het argument dat de congresleden van de Beweging Semilla als onafhankelijken optraden, wat volgens de eisers hun deelname aan de samenstelling van het bestuur onwettig maakte. Het Grondwettelijk Hof gaf de eisers gelijk.
Het Hof gaf opdracht om Consuelo Porras op te nemen in de lijst van kandidaten voor het Openbaar Ministerie, ofschoon ze nauwelijks het minimum aan punten haalde. De voormalige corrupte president Alejandro Giammattei haalde haar eruit als procureur-generaal van het Openbaar Ministerie. Achteraf is gebleken dat zij de spin is in het netwerk van de corruptie in het rechtssysteem. Achteraf hield het Hof ook nog een poging tegen om Consuelo Porras, aangeklaagd vanwege corrupte praktijken, te ontslaan.
Het “Diario Militar” (Militair Dagboek) is een geheim document dat door de inlichtingendienst van het Guatemalteekse leger werd opgesteld tijdens de hevigste jaren van het interne gewapende conflict (voornamelijk tussen 1983 en 1985). Het bevat een nauwkeurig verslag van bewaking, arrestatie, marteling, verdwijning en executie van meer dan 180 personen, voornamelijk studenten, vakbondsleden, sociale leiders en politieke tegenstanders. In 1999 gelekt, werd het document een van de meest overtuigende bewijzen van de staatsterreur en de systematische schendingen van de mensenrechten door de veiligheidsdiensten van de staat.
Het Grondwettelijk Hof toonde zich tegemoetkomend ten voordele van verdachten in de zaak “Diario Militar” en bevestigde de voorwaardelijke vrijlating van twee ex-militairen ondanks het feit dat er voor de ten laste gelegde feiten geen vervangende maatregelen mogelijk zijn. Oorlogsmisdadigers ontlopen zo hun straf.
Het Grondwettelijk Hof verwierp het beroep van voormalig anticorruptie-magistraat Stuardo Campo en bevestigde de gevangenisstraf wegens vermeende misdrijven van machtsmisbruik en rechtsweigering, in een tweede strafzaak tegen hem. Goedmenende corruptiebestrijders worden gestraft.
Bronnen:
