De Internationale Boekenbeurs in Guatemala (Filgua) wordt sinds 2000 georganiseerd. Sinds een aantal jaren grijpt dit boekenfestijn jaarlijks plaats. De belangrijkste bedoeling bestaat erin bij te dragen aan de ontwikkeling van de leesgewoonte in Guatemala, het vrije verkeer van boeken in het land te vrijwaren en de verscheidenheid aan publicaties te bevorderen.
Naast de tentoonstelling en verkoop van boeken is Filgua uitgegroeid tot een van de grootste culturele evenementen in het land. Gedurende tien dagen brengt het schrijvers, kunstenaars uit andere disciplines, uitgevers, boekverkopers, bibliothecarissen en studenten samen om onderwerpen aan te snijden die van belang zijn voor de nationale ontwikkeling. In die zin is Filgua veel meer dan een verkoopevenement van boeken, het is een van de grootste culturele activiteiten in Guatemala, die forums, ronde tafelgesprekken, conferenties, verhalen en vertellingen, theater, film, dans, boekpresentaties en nog andere activiteiten presenteert. Tentoonstellingen en de ruimte voor boekenverkoop wordt deels gefinancierd door de exposanten, uitgevers en verkopers. Voor het onderdeel culturele verspreiding, waarbij nationale en internationale schrijvers worden uitgenodigd, is echter overheidssteun voorzien. De Europese Unie is een van de sponsors.
Een legerkolonel in dienst publiceert kritiek op de staat
Kolonel Edgar Rubio Castañeda is niet alleen een militair met een hoge rang, hij is ook een intellectuele en kritische stem die met zijn pen de nationale status quo uitdaagde. Niet zomaar een fait divers, eerder een zeldzaamheid. Begin de jaren ’80 van de vorige eeuw ontketende het leger een genocide. De militairen gingen op de meest beestachtige manier te werk, voornamelijk tegen de Mayabevolking, die gedeeltelijk het gewapend verzet steunde. Er werden om en bij 250.000 slachtoffers (mannen, vouwen en kinderen) door de militairen afgemaakt. Sindsdien worden de geüniformeerden door een brede laag van de bevolking beschouwd als brute en onbeschaafde kerels. Wat vandaag in het algemeen niet opgaat. Toch blijft het zeldzaam dat militairen academische pennenvruchten voortbrengen. Heeft dit enkel te maken met de beperkende regels die daarover vastgelegd zijn? Of is het zo dat voor de koepel van het leger sociale items niet aan de orde zijn, in ogenschouw genomen dat de militaire hoge omes na (en dankzij) het intern gewapende conflict zich opgeworpen hebben als een aparte oligarchie naast de traditionele oligarchen?
Kolonel Edgar Rubio Castañeda produceerde twee belangrijke werken die in Guatemala voor veel discussie hebben gezorgd. In oktober 2017 publiceerde hij zijn boek “Desde el cuartel: Otra visión de Guatemala” (Vanuit de kazerne: een andere visie op Guatemala). Het is een 356 pagina’s tellend werk dat een diepgaande economisch-politieke kritiek biedt op de “plunderende staat” en een analyse van de militaire sociologie. De kolonel onderzoekt daarin de relatie van het leger met de oligarchie en hij pleit voor de bevrijding van de staat en voor een politiek leiderschap dat zich inzet voor democratische transformatie.
In de inleiding van zijn boek laat hij onomwonden verstaan dat hij een bewonderaar is van de voormalige sociaaldemocratische president en militair Jacobo Árbenz Guzmán, wiens hervormingsgezinde regering werd afgeblokt door een militaire staatsgreep in 1954 met steun van de Verenigde Staten die hem versleten voor communist. Dit boek gaf zelfs aanleiding tot een publieke commentaar van huidige president Bernardo Arévalo de León, voordat hij het presidentschap overnam.
De kritische houding van kolonel Rubio Castañeda’s is niet zonder ernstige gevolgen gebleven, niet alleen tegen hem als persoon maar ook als hoge legerleider. De vervolging escaleerde na de publicatie van zijn werk.
In 2018 beschuldigde de kolonel in het openbaar brigadegeneraal Walter Alberto Oliva Orantes van intimidatie en onrecht en diende een formele klacht in bij het Openbaar Ministerie. De generaal zou geprobeerd hebben hem uit het leger te krijgen door hem in één jaar meer dan 25 strafpunten op te leggen, in schril contrast met de slechts drie strafpunten die hij in de 27 jaar van zijn loopbaan tevoren opliep. De situatie werd nog persoonlijker en alarmerender met directe bedreigingen aan zijn adres en de vervolging van zijn vrouw, aldus zijn advocaat.
Het Kantoor van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties (OHCHR) en een technische commissie kwamen destijds tussenbeide en stuurden een document naar de toenmalige president Jimmy Morales om de complexe situatie op te lossen. Ondanks de druk die tegen de kolonel werd gevoerd is hij in het leger gebleven.
De kolonel publiceert nieuw controversieel boek
De grondwet van Guatemala beperkt militairen in actieve dienst in de uitoefening van het stemrecht en het recht om een verzoekschrift als individu in te dienen in politieke aangelegenheden, evenals het recht om een collectief verzoekschrift in te dienen, wat een precedent schept voor het beperken van andere vormen van openbare meningsuiting.
Deze afbakeningen vereisen dat voor elke openbare activiteit, met inbegrip van de presentatie van een boek, toestemming van een hogere instantie is vereist om ervoor te zorgen dat de voorgaande beginselen niet worden geschonden en dat “informatie die onder de wet op de toegang tot openbare informatie valt” niet openbaar wordt gemaakt en dat het imago of de veiligheid van het leger niet wordt geschaad.
“Guatemala: Narcostaat en Oligarchie”
De titel van zijn nieuw boek is op zijn minst provocerend. Het centrale uitgangspunt van het werk komt hierop neer: Guatemala is een land dat wordt gedomineerd door een machtige oligarchische structuur die nauw verbonden is met de drugshandel. De analyse is gebaseerd op de ervaring van een actieve militair, die zich tot doel stelt licht te werpen op de corruptienetwerken die opereren onder de bescherming van het neoliberale model na de vredesakkoorden van einde december 1996. Het werk is een kritische bijdrage vanuit de militaire instelling. Zij nodigt uit om de rol van de staat en de economische elites in Guatemala op een nieuwe manier op te vatten. Hoe dit zou kunnen gebeuren wordt op het einde van het werk voorgesteld. Het komt neer op een aansporing om vreedzame bewegingen op te starten en zo de cyclus van corruptie en uitsluiting te doorbreken.
Leger verbiedt het boek te promoten op het jaarlijks boekenfestijn
De presentatie van het boek was gepland op de Internationale Boekenbeurs 2025 (FILGUA). Maar op de valreep meldde de auteur dat het Ministerie van Defensie hem had verboden het evenement bij te wonen en in het openbaar te praten.
Figueroa Sartí van de uitgeverij F&G Editores was niet gelukkig. Hij zei dat de presentatie van boeken deel uitmaakt van de activiteiten van de beurs die zonder politiek doel worden gerealiseerd.
“De presentatie, zoals elke boekpresentatie, was geen politieke daad, het was geen politieke propaganda,” zei hij. “Alle mensen hebben recht op vrijheid van meningsuiting en de inhoud van het boek roept niet op tot handelingen die bij wet verboden zijn. Het boek is geen politieke proclamatie, het is geen manifest dat soldaten oproept om in opstand te komen. Het is een manier om naar de situatie in Guatemala te kijken, het drukt een manier uit om te begrijpen wat er in dit land gebeurt,” voegde hij eraan toe.
De president positioneert zich voorzichtig
Verschillende aanwezigen op de boekenbeurs uitten hun ergernis. Ze herinnerden eraan dat president Bernardo Arévalo de algemene bevelhebber van het leger was, waardoor ze de beslissing van het leger niet begrepen. Maar het is alom bekend dat de sociaaldemocratische president op eieren moet lopen. Enerzijds wordt hij door niet weinigen aangezien voor communist, iets dat in Guatemala met de regelmaat van de klok de kop opsteekt telkens er nog maar sprake is van minimale sociale vooruitgang. Anderzijds wordt hij na anderhalf jaar aan de macht nog altijd juridisch vervolgd door Justitie dat in handen viel van een corrupte bende. En ja, de democratie en de scheiding der machten.
President Bernardo Arévalo hield zich op de vlakte en rechtvaardigde het besluit van het militaire opperbevel door erop te wijzen dat de instelling onder een militaire code valt en dat het volgens de uitgevoerde analyse niet opportuun was om het boek op het festival te presenteren omdat de activiteit als een politieke daad zou kunnen beschouwd worden.
“Maar het boek is te koop en in omloop,” zei hij nog.
Bronnen:
Ejército prohíbe a militar la presentación del libro “Guatemala: Narcoestado y Oligarquía”
