Het was wel degelijk schrikken afgelopen zondag in Brazilië. De machtsoverdracht op 1 januari was vlot verlopen, Bolsonaro had het land twee dagen tevoren verlaten. Wat heethoofden stonden weliswaar nog steeds te schreeuwen voor een aantal kazernes met de vraag aan het leger om de macht over te nemen, maar het was inmiddels toch duidelijk dat die kans erg klein was. Het leger wil op dit ogenblik zeker geen dictatuur, de V.S. zag dit ook al helemaal niet zitten en de huidige politieke conjunctuur in Latijns Amerika is progressief.
De machtsovername op zondag 1 januari was emotioneel. Lula gaf een zeer aandoenlijke redevoering, met een zware uithaal naar Bolsonaro maar in het gezelschap van mensen die zwak staan in de samenleving. Hij beloofde de honger te bestrijden en het milieu te beschermen. En uiteraard de democratie te herstellen. De vreugde van zíjn helft van de bevolking was aanstekelijk. Er werd een hele week gewerkt aan de samenstelling van de regering en het programma.
Dat had de rechterzijde zo niet begrepen. Er werden eind vorige week bussen aangevoerd met zo’n vierduizend bolsonaristas. De sociale media bulkten van de berichten die aangaven dat men ‘iets’ aan het voorbereiden was. Op zondagmiddag zakte de hele bende af naar het Plein van de Drie Machten. De politie die samen met de nieuwe Minister van Justitie een plan besprak om de samenscholingen aan de kazernes op te doeken, was compleet verrast en moest de plannen herzien.
Of misschien ook niet. Het hoofd van de politie in het Federaal District van Brazilië is zelf een aanhanger van de vorige President, een flink deel van zijn korps eveneens. Er zijn voldoende beelden van politiemensen die leuk staan de keuvelen met de opstandelingen. Bovendien was de bescherming van de overheidsgebouwen ondermaats, zeker gelet op wat men toen al wist.
President Lula was in Sao Paulo, op bezoek in een dorp dat onder water stond. De eerste maatregel die in de namiddag werd genomen was terecht het overhevelen van de ordebevoegdheden naar het federale niveau, op bevel van de voorzitter van het Hooggerechtshof. Bevoegdheid over de militaire politie is in handen van de deelstaatgouverneurs, wat duidelijk een probleem was. Er volgden straffe uitspraken over mogelijke straffen.
Tegen de avond was de orde in Brazilia terug gekeerd en bijna vierhonderd relschoppers waren gearresteerd. De schade die werd aangericht aan de gebouwen, infrastructuur en kunstwerken is enorm. In andere steden van het land bleven de tentenkampen voor kazernes zowel als de wegblokkeringen bestaan.
Maandag 9 januari waren er grote betogingen voor de verdediging van de democratie. De tentenkampen werden opgebroken.
Brazilië likt zijn wonden.
En wat was het nu?
Een paar feiten verdienen aandacht.
Een eerste feit werd duidelijk met de verkiezingen: Brazilië is hopeloos gepolariseerd. Lula won met slechts 50,9 %, wat betekent dat de helft van het land niet aan zijn kant staat. In de politieke klasse is de macht weliswaar zeer snel naar de nieuwe regering toe verschoven, wetend dat daar de macht zit en de oude President nog nauwelijks iets kan betekenen. Maar zoals reeds gesteld was: Bolsonaro is weg, de bolsonaristas blijven. Ze bleven roepen om een machtsovername door het leger vanuit het geloof dat er verkiezingsfraude was geweest. Net Trump en zijn aanhangers.
Ten tweede valt op dat er op zondag geen enkel signaal van de strijdkrachten kwam. Dat is positief omdat het leger vooral geen enkele poging tot staatsgreep kan steunen, maar het is ook negatief dat er zelfs geen afkeuring kwam. Ook het leger is verdeeld, en dat is geen goede zaak. Feit is dat de militairen onder Bolsonaro heel wat politieke macht verworven hadden, dit valt nu onvermijdelijk weg. Maar de stilte van het leger bevestigt wel dat dit geen poging tot staatsgreep was. Mochten de ‘vandalen’, ‘terroristen’ of ‘fascisten’ dit gewild hebben ze zouden ongetwijfeld contacten en afspraken met hun voorstanders in het leger hebben gemaakt.
Ten derde is duidelijk dat er meteen politieke steun voor Lula kwam vanuit Latijnsamerikaanse en internationale kringen, inclusief de V.S.. Dat is een goede zaak en bevestigt dat niemand momenteel echte problemen wil in dit grote en economisch erg belangrijke land.
Ten vierde is er de onvermijdelijke vergelijking met de aanval van twee jaar geleden op het Capitool in Washington. Toch gaat de vergelijking niet helemaal op. In Washington gebeurde de aanval op een ogenblik dat President Trump nog aan de macht was en had kunnen interveniëren, wat hem door medewerkers werd belet. Washington leek meer op een poging tot staatsgreep dan Brasilia. Bolsonaro is out en heeft de macht niet langer in handen. Uiteraard kan hij wel invloed uitoefenen. Op zondagavond liet hij weten de acties te veroordelen, maar hoeveel geloof kan daaraan gehecht worden?
Ten vijfde moeten de acties vooral begrepen worden als een harde boodschap aan de nieuwe President en de nieuwe regering. Nogmaals, de bolsonaristas zijn er. Wat ze willen is aantonen dat ze op elk ogenblik het regeren onmogelijk kunnen maken. Ze kunnen snel mobiliseren en zullen dat niet laten van zodra de nieuwe regering maatregelen neemt die hen niet liggen. Geweld ligt achter de hoek, net zoals momenteel blijkt in Bolivia en in Peru. Ook in Argentinië en Mexico is extreem-rechts wakker en actief. Elk land volgt zijn eigen politieke logica en de grote fout die de linkerzijde kan maken is denken dat alles in Latijns-Amerika volledig in handen is van de hegemonische V.S.
Dat laatste punt is het meest problematisch. Eens te meer blijkt dat de rechterzijde goed georganiseerd is. Dit was geen poging tot staatsgreep, maar evenmin een spontane protestbeweging. Alles was zeer goed gepland van tevoren. Meer en meer wordt duidelijk dat extreem-rechts, met de steun van mensen als Steve Bannon, zich internationaal structureert en organiseert. Dat is zeer slecht nieuws en toont aan dat de dreiging wereldwijd verspreid is. De linkerzijde moet daar kennis van nemen en een gezamenlijke strategie uitwerken om het nieuwe fascisme te bestrijden. Maar wellicht is dat teveel gevraagd.
