Het is niet echt elke dag voorpaginanieuws, maar u heeft wellicht toch al gehoord dat de Europese Unie al een tijdje een heuse militaire operatie uitvoert voor de kusten van Somalië. Men wil er piraterij en gewapende overvalllen op schepen helpen voorkomen, afschrikken en reprimeren. Deze eerste operatie ter zee van de Unie kadert in het Europese Veiligheids en Defensiebeleid.
Mandaat
Op basis van resoluties van de VN-Veiligheidsraad in 2008 werd inderdaad de European Union Naval Force Somalia – Operation ATALANTA – gelanceerd. Het mandaat betreft bij te dragen tot enerzijds de bescherming van schepen van het World Food Programme (WFP) die voedselhulp voor ontheemden in Somalië aanbrengen, en anderzijds de bescherming van kwetsbare schepen die voor de kust van Somalië varen en in de Golf van Aden. Het mandaat betreft ook het gebruik van geweld tegen de piraterij. De verdachten kunnen worden opgepakt en vervolgd door een EU-lidstaat of door Kenia met wie de Unie een overeenkomst sloot hieromtrent op 6 maart 2009.
Resolutie 1816 van de VN-veiligheidsraad die op 2 juni 2008 gestemd werd, vormt de eigenlijke juridische basis voor deze operatie. Volgens volkenrecht-activist Norman Paech is deze resolutie een absoluut novum, want het laat staten toe om niet alleen in internationale wateren maar ook in de Somalische territoriale wateren (de twaalfmijlenzone) actief jacht te maken op de piraten.
De operatie Atalanta van de Europese Zeemacht (EU NAVFOR) duurt in theorie tot december 2010. Er nemen negen EU lidstaten aan deel: België, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië, Luxemburg, Nederland, Spanje en Zweden. Ook Noorwegen neemt er aan deel, hoewel dit land geen lid is van de Europese Unie (wel van de NAVO). Het hoofdkwartier in het Britse Northwood is ook bemand met militaire personeel uit Cyprus, Ierland, Malta en Finland.
Eunavfor werkt nauw samen met de NAVO-operatie Operation Ocean Shield die naast afschrikking en verhinderen van piraterij ook opleiding voorziet voor de landen uit de regio om hun eigen capaciteit te helpen ontwikkelen om piraterij tegen te gaan. Hier nemen schepen aan deel van Groot-Brittannië, de Verenigde Staten, Turkije, Griekenland en Italië. Er is ook permanent overleg met de andere aanwezige actoren: Rusland, India, China, Japan.
Het gemeenschappelijk EU budget bedroeg 8,3 miljoen euro voor het eerste jaar. Alle EU-lidstaten dragen bij in dit budget op basis van hun BNP. Het dient voornamelijk om de hoofdkwartieren te laten functioneren. De gewone kost voor het onderhoud van de troepen wordt gezamenlijk gedragen door de deelnemende landen, naargelang hun betrokkenheid in de operatie. Andere directe kosten zijn voor eigen rekening van de uitvoerder.
België
De Belgische marine nam van 17 augustus tot 23 december 2009 met het fregat Louise-Marie deel aan deze opdracht tegen piraterij. De ministerraad besliste op 12 februari 2010 om Belgische militairen verder te laten deelnemen. Het gaat hierbij in totaal om zes Belgische militairen, die verspreid over verschillende periodes zullen deelnemen aan de Europese missie. Van 15 februari tot 13 april 2010 werkt een naval control and guidance officer op het operationele hoofdkwartier in Northwoord (Groot-Brittannië). Hij informeert de schepen over de veiligste routes, waar er begeleiding mogelijk is, enz. Een battle watch officer gaat aan boord van het Italiaanse commandoschip ITS Etna. Van 13 april tot 13 augustus 2010 gaan er nog vier militairen werken in Northwood voor media- en informatieoperaties. Twee voor media- en informatieoperaties, terwijl twee andere militairen nemen op het Zweedse commandoschip SWE Karlskrona de functies op van battle watch assistant en officier planning.
In tegenstelling tot wat de minister van Defensie, Pieter De Crem (CD&V), al maanden hoopt, zal ons land niet het bevel overnemen van de Europese operatie tegen piraterij, Atalanta. De Crem had gehoopt om tijdens het Europees voorzitterschap het commando over te nemen, maar moet zich tevreden stellen met een Belgische officier als tweede in bevel. Het voorzitterschap valt samen met de periode onder Frans bevel. Na lang onderhandelen is Frankrijk uiteindelijk toch niet bereid de leiding over te dragen. België stuurt ook voor de tweede keer een fregat.
Piraterij
Het probleem van de piraterij kan men niet loskoppelen van de sociale situatie in Somalië en het optreden van de westerse pionnen in het hele drama. Hierbij is het behoorlijk cynisch dat de grote visserijvloten van westerse landen, evenzeer als de piraten, misbruik maken van de zwakke Somalische staat. Sinds de val van de regering van Siad Barre in 1991, worden de territoriale wateren van het land praktisch niet meer bewaakt. Sindsdien bezondigen de buitenlandse vissersboten er zich aan illegale grootschalige visvangst, waardoor er overbevissing ontstaan is. Het merendeel van de piraten zijn eigenlijk vissers. Ze rechtvaardigen hun activiteiten met het argument dat ze door de buitenlandse vissersvloten werden beroofd van hun levensonderhoud en in een uitzichtloze armoede werden gedreven. De piraten wilden initieel hun visgronden beschermen, maar de toestand werd uitzichtloos. Bijgevolg ging een deel van hen over tot het aanvallen van vrachtschepen en passagiersschepen. Intussen is het big business geworden.
Scheepsroutes
Het geostrategisch belang van de Indische Oceaan neemt toe in deze geglobaliseerde wereld. De Golf van Aden is een belangrijke scheepsroute tot de Arabische Zee. Het is evident dat het Pentagon en de andere Amerikaanse inlichtingendiensten militair operationeel willen zijn in het voor hen belangrijk strategisch knooppunt van Bab el-Mandab. Maar daar is een politieke dekmantel voor nodig. De Somalische piraterij samen met de nieuwe Jemenitische al-Qaida bedreiging worden gebruikt om deze belangrijke handelsroute voor olie en gastransport te kunnen militariseren. Dat doet het Westen met de NAVO, maar dat doen ook de concurrerende Chinese (China vervoert de Soedanese olie vanuit Port Sudan aan de Rode Zee, juist ten noorden van Bab el-Mandab), Indische en Russische marine: Bab el-Mandab is een van de zeven belangrijke strategische plaatsen voor het verschepen van olie. Het energieagentschap van de VS is van oordeel dat een eventuele blokkade van Bab el-Mandab de olietankers van de Golf van Aden de doorvaart naar het Suezkanaal en het Suez-oliepijplijnencomplex zou verhinderen. Ze zouden verplicht worden om hun zeevaartroute te wijzigen via Zuid-Afrika.
De straat van Bab el-Mandab maakt de binding tussen de Hoorn van Afrika en het Midden-Oosten. Het is een belangrijke strategische link tussen de Middellandse Zee en de Indische Oceaan. Bab el-Mandab is het verbindingspunt van Jemen, Djibouti en Eritrea, het verbindt de Rode Zee met de Golf van Aden en de Arabische Zee. De olie en andere exportproducten van de Perzische Golf moeten Bab el-Mandab passeren voor ze het Suezkanaal kunnen opvaren. Het Amerikaanse energieagentschap rapporteerde dat er in 2006 dagelijks ongeveer 3,3 miljoen barrel via deze smalle waterweg moest varen naar Europa, Amerika en Azië. Het grootste deel van de olie (2,1 miljoen vaten) gaat noordwaarts via het Bab el-Mandab naar het Suez-Samud pijplijnencomplex richting Middellandse Zee, waar het verder naar het westen verscheept wordt.
Besluit
De beslissing om naast de NAVO toch ook een EU zeemacht in te schakelen voor de controle over de wateren voor de Somalische kusten is wellicht vooral ingegeven om de eigen politiek-militaire structuren van de Europese Unie concrete ervaring te laten opdoen. Deze operatie brengt ook de samenwerking NAVO-EU in de praktijk. De keuze van het werkgebied heeft alles van doen met geostrategische belang. De Unie ziet voor zichzelf een wereldrol weggelegd.
(Uitpers nr. 119, 11de jg., april 2010)
Belga-bericht van 24/2/10 in De Standaard
Antoine Uytterhaeghe, Jemen: de verborgen agenda achter het al -Qaida scenario.
http://www.vrede.be/index.php?option=com_content&view=article&id=1819:jemen-de-verborgen-agenda-achter-het-al-qaida-scenario&catid=57:globalisering&Itemid=94Antoine Uytterhaehge, De EU zendt haar armada uit
http://www.vrede.be/index.php?option=com_content&view=article&id=1428&catid=68:agenda&Itemid=55
