Veel indruk lijkt Europa niet te maken in de geopolitieke krachtmeeting. Door een gemis aan visie en aan sturing. En door tegenstrijdige opties, die een grondiger debat vergen. Trump heeft de kaarten geschud. Het wereldsysteem is aan het kantelen. Er komt niet alleen een einde aan de neoliberale wereldmarkt en aan het multilateralisme, aan de veiligheidsraad en de juridische wereldorde, maar ook aan de Amerikaanse hegemonie zelf. Want daar is het tenslotte om te doen.
Met de intrede van de VS in de eerste wereldoorlog, de nederlaag van Duitsland en het aflopen van de dominantie van het Verenigd Koninkrijk is het centrum van het wereldsysteem verschoven van Europa naar Noord-Amerika. Die hegemonie is echter van bij de aanvang tegengewerkt door de Russische Revolutie en de uitbouw van een Sovjet-kamp na de tweede wereldoorlog. Daardoor is de ontvoogding van de (Europese) koloniale wereld een inzet geworden van de koude oorlog en verschillende ontwikkelingsmodellen. Zo werd de geopolitiek ook gedomineerd door een wapenwedloop en een nucleaire allesvernietigende afschrikkingsmentaliteit.
MAGA
Met de val van de muur en de implosie van het Sovjetregime in 1989 leek de strijd even beslecht. De kapitalistische markteconomie zou de leidraad worden in het gehele wereldsysteem. Vrijhandel, herstructurering van de arbeidsmarkten en nivellering volgens de wetten van vraag en aanbod zou de wereld één maken. Ook bij de binnenlandse oppositie werd het perspectief van een ander economisch model opgegeven. Omzeggens de gehele arbeidersbeweging werd sociaalliberaal, ook daar waar ze aan de macht was.
Net daar lag de impasse van het neoliberalisme. Het TINA-model (There is no alternative) steunde op de vermeende drie-eenheid van democratie, vrijheid en markt. Vandaag blijkt dat een markteconomie baat heeft bij toch wat autoritarisme en vrijheidsbeperking. De Chinese staatseconomie bleek performanter dan het Amerikaanse vrije ondernemen. De markt garandeert geen democratie en vrijheid. En enige staatsplanning helpt. De liberale ideologie wordt nu stelselmatig vervangen door een conservatief nationalistisch discours met autoritaire trekken. Anders versus NVA en MR. De concurrentie op de markten is een staatszaak.
En daar gaat het dus om. Make America Great Again is een geopolitiek project ter verdediging van de (tanende) VS-hegemonie. Die steunt vooral op militair overwicht. De VSA heeft nog steeds het sterkste leger van de wereld met 40% van de wereldwijde militaire uitgaven. Maar China, Rusland, India bouwen zich uit. En zelfs Europa heeft opgeteld een groter leger (ongeveer 2 miljoen versus zowat 1,4 miljoen). Dus moet die militaire opbouw worden begeleid door een intelligente geopolitiek.
Trump heeft begrepen dat de VSA niet langer de gehele wereld kan controleren. Ook niet samen met de Atlantische bondgenoten. Het militair en economisch machtsevenwicht verandert. Maar ook ruimtelijk verschuift het zwaartepunt van de Atlantische naar de Stille Oceaan en het Arctisch gebied. En dus ligt de Trump-lijn voor de hand: in het spanningsveld met China komt het erop aan alvast de Amerikaanse continenten als bondgenoot te hebben. Vandaar de prioriteiten Canada, Latijns-Amerika en Groenland. Overigens gaat het om grondstoffen en om neokoloniale verhoudingen in Afrika, Midden-Oosten en de Pacific. Planetaire uitdagingen – klimaat, internationaal recht, UNO – worden genegeerd. En een verdeeld en verzwakt Europa is meegenomen. Gek is dat allerminst. Om voor dat plan de nodige tijd te kopen en de VS politiek structureel te veranderen is een verstandhouding met China en Rusland aangewezen. Een soort vreedzame co-existentie met ruimte voor elk zijn invloedssfeer. Dat is Trumps impliciete deal met Poetin en Xi. Trump mag dan zelf een egocentrische pervert zijn, zijn apparaat en politiek project heeft samenhang en strategie. Intern werken ze intussen aan een repressieve Sterke Staat, een Amerikaans Orban project.
Europa herdenken
In dat geopolitieke speelveld is vooral Europa de klos. Gevangen in de eigen geschiedenis en met een gebrek aan een nieuwe toekomstvisie. In de lange geschiedenis zijn Europese landen uitvinders van de natiestaat, van kolonialisme en imperialisme en van het moderne wereldsysteem. Na de, erg destructieve, tweede wereldoorlog, bleef een verdeeld Europa achter. West-Europa heeft toen een eenmakingsproces op gang gezet, weliswaar afgebakend door drie beperkingen.
De Europese eenmaking is altijd gedacht als deel van de Amerikaanse hegemonie, het westers bondgenootschap, de NATO. Voor Washington was (en is) Europa vooral een continent voor tientallen militaire bases, 90.000 militairen en afzetmarkt voor de eigen wapens. En zeker niet voor een eigen sterke defensie. De NATO heeft zich altijd verzet tegen een eigen Europees leger en houdt een verdeeld Europa in stand. De militaire afhankelijkheid in materiaal en commandostructuren is overweldigend. Ten tweede steunde de Europese eenmaking op een model van welvaartstaat tussen de sovjet planeconomie en de Amerikaanse vrije markt in. Ook dat model is door de neoliberale mondialisering onderuitgehaald, waardoor het typisch Europese sociaal overleg is afgebroken. Dat levert een EU op waarin de markt en economische regulering is eengemaakt, maar alle elementen van samenlevingsopbouw nationaal zijn gebleven. Vandaag is de impasse van die verdeeldheid overduidelijk. En die wil Trump verankeren door een expliciete steun aan de uiterst rechtse autoritair nationalistische partijen die weldra in elk land aan de macht zullen zijn.
Binnen de contouren van de huidige Europese Unie zal er geen afdoend antwoord worden gevonden. Een eenheid van lidstaten, elk onderhevig aan een rechts conservatief bestuur, binnen een neoliberale markt en zonder democratische en culturele samenlevingsopbouw is ten dode opgeschreven. Om een alternatief scenario uit te werken moet worden gekeken naar de materiële onderlegger van de Europese eenheid. Die steunt op twee ruimtelijke dynamieken. Aan de ene kant gaat het om een spanningsveld tussen een dynamisch kerngebied en twee verschillende perifere zones. De EU wordt in feite bepaald door het noordwesten, door een centrum dat loopt van zuid Engeland, over de lage landen en de Ruhr en Beieren tot Noord-Italië. Die zogenaamde “blauwe banaan” concentreert twee-derden van de bevolking en drie vierden van de economische output! Europa verenigen kan niet lukken zonder de achterstand van zowel de mediterrane als de Oost-Europese rand weg te werken. Anders zullen die verleid blijven door Rusland en/of China. En dan is er de infrastructuur van de eengemaakte markt zelf. Die steunt namelijk niet op het gehele territorium van verenigde landen, maar op een netwerk van met elkaar verbonden metropolitane gebieden, een stedennetwerk van uitwisseling en stromen. Dat is de reële verbinding die tot Europees politiek narratief moet worden gemaakt.
Stedelijkheid versus nationalisme
De grote meerderheid van de Europeanen leven nu in de zowat 828 stedelijke gebieden. En die steden zijn de laatste jaren erg verkleurd, multicultureel geworden, gemengd en divers. Ze zijn de nationale beeldvorming ontgroeid en hebben geleerd samen te leven in superdiversiteit. Dat is zeker het geval voor de hoofdstad van Europa, waar nu 80% van de bevolking migratieroots heeft, tweederden meertalig en gemengd leeft en de tweevoudige eentalige apartheid in diepe crisis verkeerd. Een Europees verhaal schrijven zal dus de natiestaat moeten overstijgen, zal zich moeten richten op de rijke stedelijke geschiedenis die vrijheden, moderniteit en verlichting hebben voortgebracht, zal moeten zoeken naar verbinding en vermenging tegenover de identitaire autoritaire tendensen. In de verdediging van de Europese democratische waarden staan de steden veelal aan de kant van Europa tegenover de conservatieve nationalisten.
Het repressieve optreden van de federale ICE-brigades in de Amerikaanse steden toont het spanningsveld dat ook in Europa zal toenemen. Ook in de grote Europese landen ziet men ongehoord politieoptreden tegen de Palestina solidariteit of andere vormen van vrije meningsuiting. De democratie staat op het spel in de meeste landen. En telkens ziet men nationale repressie toenemen tegen stedelijke fenomenen. Europa zal in de huidige geopolitieke context kamp moeten kiezen: in het Atlantisch bondgenootschap samen met Trump gaan voor militarisering en rechts autoritair bestuur of kiezen voor een eigen democratisch model, steunend op een tolerante multiculturele stedelijkheid. Misschien is het ook vanuit dergelijk perspectief op een vredelievend Europa dat een akkoord moet worden gezocht tussen Oekraïne en Rusland, los van de Trumpiaanse geopolitieke plannen. Een interessante competitie voor een echte Nobelprijs voor de Vrede.
Eric Corijn is hoogleraar VUB
Auteur van onder meer het pas verschenen “Démocratiser l’Europe” (Ed. Samsa)
