De ad hoc coalitie zondag in Londen bijeengeroepen door de Britse premier Keir Starmer was bijzonder van samenstelling. Europa wil niet buiten spel staan wanneer het gaat over de eigen veiligheid. Maar ook Canada was van de partij. De bijeenkomst was nodig omdat de Europese Unie inzake defensie niet bevoegd is, of in elk geval te langzaam en verdeeld. Maar Commissievoorzitter Ursula von der Leyen schoof wel aan. Met welk mandaat? Om alvast de nodige druk te zetten op de EU-top over defensiebudgetten komende donderdag? Amerika stuurde Mark Rutte naar de bijeenkomst.
Het is ingewikkeld voor de Europese leiders omdat ze te maken hebben met botsende tijdlijnen. Enerzijds is er de oorlog in Oekraïne: die vraagt snel om antwoorden. Oekraïne kan het allicht nog slechts enkele maanden uitzingen zonder nieuwe Amerikaanse steun. Anderzijds is er de veranderende relatie tussen Europa en Amerika: daar heeft Europa tijd voor nodig, al was het maar om te weten welke richting het uit wil. Maar die tijd krijgt het niet zolang de oorlog in Oekraïne duurt.
Oekraïne
Als je denkt dat de Russische inval in Oekraïne enkel een reactie was op provocaties van de NAVO (of van Joe Biden), dan is de oplossing eenvoudig: weer zoete broodjes bakken met Poetin, hem zijn eigen achtertuin gunnen, hier en daar een conflict bevriezen, en zaken doen. De Oekraïners zijn dan een vervelend detail. Het is zoals vrede stichten in Gaza door de Palestijnen naar Egypte te verkassen. Je kan de ‘vredesplannen’ van Trump enige consequentie niet ontzeggen.
De Oekraïners weten dat de verantwoordelijkheid van de NAVO in het beste geval maar de helft van het verhaal is. Wat het regime in het Kremlin betreft mag ‘Klein Rusland’ zoals Oekraïne vroeger genoemd werd formeel dan wel onafhankelijk zijn, het hoort bij het Russische moederland. Dat weten ook de Baltische staten, zelf maar enkele decennia onafhankelijk, en nu lid van de Europese Unie, maar kwetsbaar voor Russische bemoeienissen. Dat weten ook nog wat andere Europese lidstaten in de buurt van Rusland. Daarom kan de Europese Unie niet zomaar zoete broodjes gaan bakken met Poetin.
Gans deze geschiedenis is niet zonder ironie. Na de val van de Berlijnse Muur besliste Washington de NAVO in stand te houden om een potentiële Duitse alliantie met Rusland te verhinderen (het ‘Gemeenschappelijk huis van Europa’ dat Gorbatsjov voorstond). Daarmee kwam Rusland in de tocht te staan, met alle gevolgen van dien. Rusland werd opnieuw de vijand die de NAVO nodig had, en het werkte: Europa bleef braaf onder de Amerikaanse militaire paraplu. Maar nu gaat datzelfde Washington zoete broodjes bakken met Poetin: je zou van minder gedesoriënteerd raken.
De Europeanen kunnen moeilijk bevroren conflicten aan hun grens aanvaarden, wat enkel tot verder onheil zal leiden. Vandaar de roep om strategische veiligheidsgaranties voor een duurzaam vredesakkoord. In de huidige militaire krachtsverhoudingen kunnen die veiligheidsgaranties enkel van de VS komen: militaire intelligentie, luchtafweer, kernwapens,… En die willen juist zoete broodjes bakken met het Kremlin, ongeacht de gevolgen voor Europa.
Open vragen
De Europese leiders voelen acuut het probleem van hun ‘strategische afhankelijkheid’ van de VS. Dat zet hen diplomatiek, politiek, en uiteindelijk ook economisch, buitenspel. Vandaar de roep om meer Europese investeringen in defensie. Dat staat komende donderdag op de agenda. Maar wat voor investeringen? Om de Amerikaanse defensie-industrie te spekken? Of In de Europese defensie-industrie, als die al kan volgen, met een ‘Europese voorkeur’, gericht op ‘strategische autonomie’? En met een Brits-Frans atoomwapenschild?
De verhoging van de defensie-uitgaven in Europa wordt voorgesteld als een snoepje om Donald Trump tevreden te stellen. Want de man is humeurig en wispelturig. Maar vindt Trump het wel fijn als die defensie-uitgaven gaan naar bedrijven die concurreren met de Amerikaanse wapenbedrijven? Hij is op de korte termijn wel nodig voor strategische garanties in Oekraïne…
Misschien komt Trump over de brug in ruil voor het grondstoffenakkoord, dat hij naar verluidt nodig heeft om naar zijn MAGA-achterban bijkomende defensie-uitgaven in Oekraïne goed te praten. Misschien… Anders dreigt het initiatief van Keir Starmer en Emmanuel Macron om het initiatief van de onderhandelingen over Oekraïne naar zich toe te trekken te mislukken. Trump kan dus rustig afwachten tot Europa weer op bedevaart trekt naar Washington.
Het valt af te wachten of de Europese leiders erin slagen een aanvaardbaar akkoord rond Oekraïne op de korte termijn te combineren met een koers op ‘strategische autonomie’ op de lange termijn. Na decennia Europese ondergeschiktheid hebben de VS alle troeven in handen. De verleiding zal groot zijn de Oekraïners tot enige ‘redelijkheid’ te dwingen, ook bij de Europeanen. Mark Rutte zei al dat Zelensky het moet goed maken met Trump. Niet andersom dus.
De Europese defensie-uitgaven gaan sowieso omhoog. Tegen welke ‘vijand’ ze gericht zijn zien we later wel. Verhoging van de defensie-uitgaven betekent sociale soberheid. Dat mogen de lidstaten elk apart oplossen.
Links in Europa kan veld winnen door zich te keren tegen de verhoging van de militaire uitgaven in naam van de talrijke sociale noden. Dat wordt makkelijker als de oorlog in Oekraïne stopt, en Poetin met de Europese leiders op de foto gaat. Maar een sociaal verhaal heeft maar perspectieven als het kadert in een strijd tegen elke vorm van onderdrukking, en solidariteit over de grenzen heen, ook tegen elke vorm van nationale onderdrukking. Links mag niet medeverantwoordelijk zijn als Oekraïne in naam van geopolitieke belangen voor de Russische bus wordt gegooid.
