Begin september 2012 kondigde de Europese Commissie officieel aan dat ze een anti-trust zaak tegen de Russische gasleverancier Gazprom opent. Het is niet geweten hoe lang zo’n zaak kan aanslepen. Men wil nagaan of Gazprom zijn dominante marktpositie in Centraal- en Oost-Europese EU-lidstaten niet misbruikt en Europese regels met de voeten treedt. Als mocht blijken dat Gazprom zich inderdaad schuldig heeft gemaakt aan oneerlijke concurrentie, dreigt een boete die in de miljarden kan lopen.
Het betreft drie vermeende anti-concurrentie praktijken die de Commissie gaat onderzoeken: Gazprom zou de Europese markten hebben opgedeeld door de vrije doorstroom van het gas door de lidstaten te verhinderen; ze zou diversificatie in de gaslevering hebben gehinderd; ze zou oneerlijke prijspraktijken toepassen door de prijs voor gas aan die voor olie te koppelen. Dit zou tegen het belang van de Europese consument zijn, aldus nog de Commissie.
Reeds een jaar geleden, september 2011, hebben EU ambtenaren in dit verband een aantal installaties geïnspecteerd in die betrokken landen bij ondernemingen die zich bezig houden met de levering, doorvoer en opslag van aardgas.
Het is inderdaad zo dat Gazprom verschillende prijzen hanteert naargelang de klant. In Rusland zelf is de prijs erg laag, sommigen zeggen zelfs dat er met verlies wordt verkocht. Naar verluidt zou Gazprom zowat 60% van zijn zakencijfer in Europa realiseren. De link tussen de gasprijs en de Russische buitenlandse politiek wordt geregeld gelegd: het bevriende Wit-Rusland (Belarus) betaalt slechts 100 dollar per 1000 kubieke meter, terwijl Oekraïne 416 dollar betaalt. De prijzen variëren ook binnen de EU:“Het kan niet zijn dat sommige staten 30% minder moeten betalen dan anderen”, heet het bij de Commissie. Volgens de regels van de EU moet de prijs van ingevoerd Russisch aardgas in elke lidstaat dezelfde zijn. De Europese instellingen hebben in juridische geschillen over misbruik van marktleiderschap sedert 1958 geen zaak meer verloren voor het Europees Hof in Luxemburg. Wellicht herinnert u zich nog de zaak tegen Microsoft. Vandaag loopt er ook een tegen Google.
Gazprom, waarin de Russische staat een meerderheidsbelang heeft, is de grootste gasproducent ter wereld. In 2011 kon de gasreus profiteren van de hoge energieprijzen en een sterkere vraag uit de EU. De nettowinst steeg in 2011 tot een record van 34 miljard euro op een omzet van 120 miljard euro. In het eerste kwartaal van 2012 zakte de winst met bijna een kwart in vergelijking met dezelfde periode een jaar eerder. Naar verluidt gebeurde dit onder druk van een lagere verkoop en van terugbetalingen aan Europese afnemers die vonden dat de prijzen te hoog waren. Gazprom paste langetermijncontracten met Europese afnemers met terugwerkende kracht aan en betaalde daarvoor 78 miljard roebel – een kleine 2 miljard euro – ter compensatie in het eerste kwartaal. Het gaf ook de Oostenrijkse energiegroep OMV het recht om Gazprom-gas verder door te verkopen.
President Poetin reageerde nu met een decreet om Gazprom af te schermen van de Europese controleurs. Bedrijven die voor Rusland van strategisch belang zijn, moeten voortaan toestemming vragen aan het Kremlin of zij informatie mogen verstrekken aan mededingingsautoriteiten in het buitenland. Poetin bekritiseerde het onderzoek van de EU Commissie als “niet constructief” en waarschuwde dat het de relatie met Rusland op energiegebied kan schaden. “Iemand in de Commissie meent dat wij een deel van de subsidielast van EU-lidstaten op ons moeten nemen”, aldus nog Poetin. “De Unie-instellingen willen politieke invloed behouden en willen ons daarvoor doen betalen”.
De Unie stelt zich dus scherp op om de (mogelijke) willekeur van een economische gigant een halt toe te roepen. Maar specifiek in dit geval zitten er ook nog een enkele politieke aspecten aan.
Er is vooreerst de erg kritische houding in het Westen tegen bepaalde ontwikkelingen in Moskou. De Hoge Vertegenwoordiger van de Unie, Lady Catherine Ashton, viel bijvoorbeeld in het Europees Parlement het Kremlin aan voor zijn rol bij de veroordeling van de meidengroep die in de kerk anti-Poetin slogans had geroepen, en ook voor de nieuwe restricties voor NGO’s in Rusland. Dit is een duidelijk element van spanning tussen Brussel en Moskou.
Maar er is uiteraard vooral het bredere kader van de gasleveringen waarbij Moskou erg aan het werk is om het ‘South Stream” pijpleidingenproject te realiseren, in concurrentie met het Nabuccoproject dat de voorkeur van de Europese Commissie wegdraagt precies om de Russische overheersing qua gasleveringen te temperen. In het kader van ‘South Stream’ werden door Gazprom reeds overeenkomsten gesloten met Bulgarije, Servië, Kroatië, Slovenië, Turkije en met ondernemingen als Eni (Italië), Electricité de France en het Duiste Wintershall. Is het orde op zaken stellen tegenover deze belangrijke gasleverancier in tweede instantie ook een antwoord op de ontwikkeling dat de Commissie zich – noodgedwongen – bij de realisatie van ‘South Stream’ zal moeten neerleggen en dat ze dus in de feiten ‘Nabucco’ op de lange baan moet schuiven, waardoor Gazprom nog een groter marktaandeel zal veroveren.
