EU drukt Oekraïne aan de boezem

“Oekraïne is een Europees land dat met de landen van de Europese Unie een geschiedenis en gemeenschappelijke waarden deelt”. Zo stond het te lezen in het communiqué na de top Oekraïne-EU van 9 september in Parijs. Een week later viel de zogenaamde “Oranjecoalitie” in Kiev (nogmaals) uiteen. Aanleiding was een ruzie over de relaties tussen Oekraïne en Rusland. President Viktor Joesjtsjenko verweet premier Julia Timosjenko dat ze in de crisis rond Georgië te vriendelijk was voor Moskou en hij beschuldigde haar zelfs van hoogverraad.

De Europese Unie (EU) heeft de jongste tijd de deur op een kier gezet voor Oekraïne, Europees land. De ontslagnemende regering was ook vragende partij om toe te treden tot de NAVO, tegen de wil in van de grote meerderheid van de bevolking. Als het aan president Joesjtsjenko lag zou Oekraïne zelfs moeten deelnemen aan het Amerikaanse rakettenschild dat zogenaamd gericht is tegen raketten uit schurkenstaten als Iran – terwijl iedereen weet dat het tegen Rusland is gericht.

Is Oekraïne een Europese staat? De vraag is absurd, volgens sommige berekeningen ligt het geografisch centrum van Europa zelfs in Oekraïne. Op voorwaarde dat het Europese deel van Rusland wordt meegerekend, en er is geen enkele reden om dat niet te doen – Rusland is nu eenmaal het grootste land van Europa. Het probleem van de grenzen van Europa rijst ook in de discussie rond de mogelijke aansluiting van Turkije. En zien we zowel in muziek (Eurovisiefestival) en sport ook niet vaak Israël als “Europese” staat opduiken? Wat zijn dan de grenzen van Europa.

Is Europa alleen een geografisch begrip? Of een politiek begrip rond zogenaamde “waarden”, waarin zeker geen plaats is voor de grootste staat van Europa, de Russische Federatie? Want Rusland mag dan geografisch een Euraziatisch land zijn, Turkije is dat in verhouding nog veel veel meer. Het grote gewicht van Rusland ligt in Europa, zijn geschiedenis ook.

De deur van EU en NAVO openzetten voor Oekraïne, is hoe dan ook een provocatie tegenover Moskou. Rusland kan er nog mee leven dat de Baltische staten en een deel van de Kaukasus zich aan zijn invloed onttrekken. Met Oekraïne ligt dat anders. De wieg van Rusland stond in Kiev, het is daar dat in de 10^de eeuw de eerste Russische staat ontstond tot de Mongolen die in 1240 verwoestten. Pas eeuwen later groeide het nieuwe Rusland vanuit Moskou.

Het westen van wat nu Oekraïne is – de regio Galicië – was eeuwenlang bij Polen, in het zuiden heersten de Tataren. In 1654 kwam dan de “hereniging” en kreeg dit gebied, “Klein-Rusland”, een militaire benaming: Oekraïne betekent zoveel als versterkte grenszone. Het was om de 300^ste verjaardag van die gebeurtenis te vieren, dat toenmalig Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov in 1964 het schiereiland Krim, tot dan deel van de republiek Rusland, aan deelrepubliek Oekraïne schonk. De bevolking van de Krim, overwegend Russen, waren daar niet blij mee, maar hun mening werd niet gevraagd. Vandaag wil de grote meerderheid van die bevolking weer bij Rusland.

De grenzen van Oekraïne zijn lang heen en weer geschoven. Tussen de twee wereldoorlogen was het westelijk deel weer een deel van Polen – dat de Oekraïense bevolking discrimineerde. Het is in dat deel dat we de Uniatenkerk vinden, een kerk met oosterse rites maar die het gezag van de paus in Rome erkent.

Het Oekraïens nationalisme bleef tijdens de Sovjetperiode vooral sterk in dat westelijk deel. Er bestond ook een linkse tendens om de eigenheid van Oekraïne, tegen de russificatie, te verdedigen. In 1965 verscheen “Internationalisme of Russificatie” van Ivan Dzjoeba, een auteur die naar Lenins visie op de nationaliteitenkwestie verwees. Een andere vertegenwoordiger van die tendens, Leonid Pljoestjtsj, werd in de jaren 1970 verbannen. Hij werd Europarlementslid voor de socialisten (via Italië).

In 1991 werd Oekraïne door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, en enigszins tot eigen verbazing, onafhankelijk. Zoals ook elders zwaaiden gewezen apparatsjiks van de Sovjet nomenklatura hier nog jarenlang de plak. Ze maakten van de privatiseringen gebruik om zichzelf te verrijken. Ze werkten nauw samen met beruchte topmaffiosi die onder meer hun kapitalen in België of via België in andere oorden kwamen plaatsen. Oekraïense maffia is bij ons zeker geen onbekende.

De opeenvolgende regeerders waren bijzonder corrupt, wat meespeelde in het succes van de zogenaamde “Oranjerevolutie” van eind 2004. De grote winnaars werden Joesjtsjenko en Timosjenko, met elk hun eigen partij. Maar hun ambities botsten al snel. Na enkele schandalen over corruptie en machtsmisbruik in zijn eigen kring, zakte de populariteit van president Joesjtsjenko zeer snel. Het was erg tegen zijn zin dat hij vorig jaar zijn rivale Timosjenko tot premier benoemde.

Beide hadden zich altijd erg prowesters opgesteld. Maar Timosjenko heeft altijd goede (en lonende) relaties gehad met de Russische gaswereld. Niet voor niets is haar bijnaam “de gasprinses”. Ze vormde onlangs front met de Partij van de Regio’s, een partij die vooral sterk staat in het gerussificeerde oosten van Oekraïne, om in het parlement de macht van de president te beknotten.

Tijdens de gevechten in en om Georgië, hield premier Timosjenko zich op de vlakte, terwijl de president dreigde de Russische vloot uit Sebastopol te zullen zetten. Timosjenko is voorzichtiger geworden in haar liefde tot de NAVO, ze begrijpt dat dit niet goed ligt bij de bevolking. Ze wil eind volgend jaar zelf president worden, en wil daarom haar aanhang uitbreiden in het oosten en zuiden, waar de Russischtaligen in de meerderheid zijn.

Ze is vooral voorzichtig in verband met de Krim, ook al zei ze dat de Russische vloot niet langer dan tot 2017 kan blijven. Rusland heeft een huurcontract voor de vlootbasis van Sebastopol tot 2017. Met het precedent van Kosovo, Abchazië en Zuid-Ossetië kan het altijd verwijzen naar de ‘volkswil’ en het separatisme op de Krim aanwakkeren. De Krim heeft een eigen parlement waar ongeveer nooit één woord Oekraïens wordt gesproken en waar de Russofielen ver in de meerderheid zijn.

De enigen die niet gelukkig zouden zijn met aansluiting bij Rusland, zijn de Tataren. Op de Krim woonden zeer veel Tataren (een Turks volk) die Stalin in 1944 deed verbannen wegens collaboratie met de nazi’s. Veel Tataren hadden inderdaad gecollaboreerd en deelgenomen aan gruweldaden, anderen hadden echter tegen de nazi’s gevochten. Toch werd het volk collectief gestraft met verbanning. Pas vanaf de jaren 1980 kwamen ze druppelsgewijs terug uit Centraal-Azië. Ze zagen dat hun plaatsen intussen door Russen waren ingenomen, wat tot spanningen met die Russen leidde.

Zolang Kiev de Russische vloot met rust laat, zal Moskou niet al te veel in de Krim roeren. Er is echter nog een ander groot twistpunt, namelijk een project voor een pijpleiding, Nabucco, om olie en gas uit de Kaspische Zee en Centraal-Azië via en Oekraïense omweg naar de Europese klanten te brengen. Dat is een rechtstreekse concurrentie voor de Russische projecten. Moskou zal ongetwijfeld de druk opvoeren om zijn gasbelangen te vrijwaren. Kort voor de crisis in Kiev uitbrak, had Timosjenko alvast een gesprek met de grote baas van Gazprom, de Russische gasreus. Het Russische project Southstream, boekte de jongste tijd enkele successen, na Italië, Servië en andere, sloten nu ook Oostenrijk, Bulgarije en Hongarije zich achter dit project van Gazprom. Ten nadele van Nabucco, de politieke telg van EU en Washington die om louter politieke redenen Rusland willen omzeilen.

In de mededeling na de top EU-Oekraïne van 9 september stond ook nog de merkwaardige zinsnede over “gemeenschappelijke waarden”. Dat zal wel niet slaan op de corruptie in regeringskringen of op de herschrijving van de geschiedenis in Oekraïne.

Want daar gebeuren merkwaardige dingen mee. In de stad Lviv (Lvov voor de Polen) en het westelijk deel worden nazi-beulen vereerd als helden. Eind juli werd daar een ceremonie gehouden ter ere van de OePA, de Oekraïense nationalisten die in het begin met de nazi’s samenwerkten vooraleer ze zich tegen hen keerden. Maar ook de SS van Galicië, de naam van deze regio, werd in de hulde betrokken, al maakten die zich schuldig aan massaslachtingen. In Lviv, in de buurt van het geografische centrum van Europa, hingen dagenlang affiches met het hakenkruis om die ceremonie aan te kondigen.

Oud-strijders van die milieus krijgen medailles opgespeld, in Lviv is er een straat genoemd naar Stepan Bandera die aanvankelijk met de nazitroepen samenwerkte. Daarentegen wordt er in die regio met geen woord gerept over de massale uitroeiing van de joden.

Het zal wel niet over deze “waarden” gaan in het communiqué van 9 september.

(Uitpers, nr 102, 10^de jg., oktober 2008)