Moskou scoort goed in Georgië, een van de drie republieken van Transkaukasië die ooit deel uitmaakten van de Sovjet-Unie. In de twee andere, Armenië en Azerbeidzjan, is het echter de Turkse president Recip Erdogan die zijn Russische collega Vladimir Poetin opzij duwt. Bakoe en Jerevan zijn wel elkaars vijanden, maar in beide staat Moskou op een zeer slecht blaadje, in tegenstelling tot Turkije.
Bakoe boos
De Azerbeidzjaanse president Ilham Alijev liet er maandag niet de minste twijfel over bestaan, Rusland heeft Azerbeidzjan zwaar geschoffeerd. Hij herhaalde de beschuldiging dat een Russische raket eind vorig jaar een passagierstoestel van Azerbeidzjan Airlines neerhaalde (er vielen 38 doden) en neemt het Moskou vooral kwalijk dat het weigert daarvoor schuld te bekennen.
Wat Alijev de jongste tijd extra boos maakt, is de nasleep van een zwaar incident in Rusland. Bakoe is geschokt door de brutaliteit van de Russische politie in Jekaterineburg bij het oppakken van enkele tientallen Azerbeidzjani verwacht van moord en ontvoering begin deze eeuw. Bij hun ondervraging zijn twee duidelijk gemartelde broers door “hartfalen” (aldus de uitleg) omgekomen. In Rusland wonen tussen één en twee miljoen Azeri’s (een Turks volk) uit de republiek. Bij veel Russen hebben ze een reputatie bij loense zaken te zijn betrokken.
Sinds dat incident op 27 juni escaleert de spanning. Bakoe heeft de culturele samenwerking stopgezet en Russische voedselproducten ongezond verklaard. Het bureau van het agentschap Spoetnik in Bakoe werd gesloten, medewerkers ervan als spionnen opgepakt en openbaar vernederd. Alijev sloeg de uitnodiging af voor de parade in Moskou op 9 mei voor de overwinning op de nazi’s.
Olie
Spanningen tussen Bakoe en Moskou zijn niet nieuw. Toen de Sovjet-Unie in de zomer van 1991 uit elkaar viel, rekende Moskou op Geidar Alijev, vader van de huidige president; Die was ooit vice-premier geweest van de Sovjet-Unie en had zijn sporen verdiend in de KGB. Alijev kon na een verwarde periode de baas worden, maar bleek niet zo betrouwbaar: in 1994 zette hij Moskou een neus door een belangrijk olie-akkoord te sluiten met een westers consortium dat de olie van de Kaspische Zee via een pijpleiding door Georgië naar de Turkse haven Ceyhan zou voeren. Niet meer naar een Russische haven dus.
De Azeri’s hadden na de Russische revolutie wel kunnen rekenen op zeer veel inschikkelijkheid van Moskou. De Russische communisten zochten goede relaties me de Turkse wereld. Hun conferentie van 1920 in Bakoe moest een aanloop worden tot de uitbreiding van de Revolutie naar het oosten.
In die periode voegde Moskou de door Armeniërs bewoonde regio Nachitsjevan bij Azerbeidzjan, waarop alle Armeniërs weg moesten. De regio Nagorno Karabach, eveneens bewoond door Armeniërs, onderging hetzelfde lot – alleen mochten de Armeniërs er blijven,. Tot Azerbeidzjaanse troepen ze twee jaar geleden massaal (meer dan 100.000 mensen) verjaagden.
Azerbeidzjan won die oorlog van 2023 in één dag, wat het vooral te danken had aan massale steun van Turkije en Israël. Nu Donald Trump weer VS-president is, rekent die erop dat Bakoe zich zal aansluiten bij de zogenaamde Abraham Akkoorden. Met die oorlog is Bakoe nog sterker gaan aanleunen bij Turkije en kan het zich voluit permitteren de Russen te vernederen.
Ontgoochelde Armeniërs
De Azeri’s hadden bij de vorming van de Sovjet-Unie dus niet te klagen. Maar desondanks bleven de Armeniërs in Rusland een beschermer zien tegen Turkije. De genocide van 1915 waarbij naar schatting 1,5 miljoen Armeniërs omkwamen, ligt nog altijd in het Armeense geheugen gegrift.
Ook daar is een bruuske ommekeer bezig. De huidige Armeense regering keert zich in snel tempo af van Rusland. En dat heeft veel te maken met de zeer weifelende houding van Moskou tijdens de oorlog van september 2023 om Nagorno Karabach – Artsach voor de Armeniërs. De Russische troepen die er waren als een soort garantie, hebben gewoon staan toekijken hoe de Azerbeidzjaanse troepen de Armeniërs uitdreven.
Tot dan had het – pro-Russische – Comité Artsach een grote zeg in de Armeense politiek. Dat was wel afgezwakt sinds Nikol Pasjinjan eind 2018 de verkiezingen had gewonnen na de massamanifestaties in mei, “de Armeense revolutie”, die hij had geleid. In 2020 achtten veel Armeniërs hem verantwoordelijk voor de grote verliezen in de oorlog met Azerbeidzjan, maar Nagorno Karabach en de corridor met Armenië waren toen voorlopig gered. Rusland zou toezicht houden. Tot drie jaar later alles instortte.
Corridors
Pasjinjan mikt nu op goede relaties met het “Westen” en vooral met Turkije. Hij was al altijd een voorstander geweest van betere betrekkingen met die buur en voor meer afstand van Moskou. Nu de Russen de Armeniërs de voorbije jaren in de steek hebben gelaten, valt het hem gemakkelijker.
Hij heeft nu zelfs de strijd aangegaan Karekin II, de patriarch van de Armeense kerk, die hij als een pion van Moskou ziet. De patriarch heeft premier Pasjinjan van verraad beschuldigd met de opgave van Nagorno Karabach; de premier riep op de patriarch af te zetten als hoofd van de kerk. Verscheidene hoge religieuzen van de kerk zijn begin juli opgepakt op de verdenking een staatsgreep te hebben willen plegen.
De premier heeft ook de superrijke Russisch-Armeense oligarch Samvel Karapetjan doen aanhouden – hij verdenkt die er van voor rekening van Moskou het voorbeeld te willen volgen van de Georgische oligarch Bidzina Ivanisjvili die het in Tbilisi voor het zeggen heeft. Karapetjan heeft zijn fortuin grotendeels te danken aan het Russische Gazprom.
Met Pasjinjan bakt Jerevan nu zoete broodjes met de EU, maar vooral met Turkije. Pasjinjan ging op 20 juni zelfs op bezoek bij Erdogan; hij had twee jaar eerder in Ankara ook al de inauguratie van Erdogan bijgewoond, tot ergernis van veel Armeniërs. De Turkse president tracht zich nu op te werpen als een vredebrenger in het conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan.
Dan moeten enkele zaken worden opgeklaard, zoals de door Bakoe geëiste corridor naar Nachitsjevan, dwars door Armenië – de VS hebben aangeboden die te leasen en te beheren, dat houdt zeker de Russen buiten. Armenië geeft zijn soevereiniteit op, zeggen de vele critici van Pasjinjan wiens populariteit alleszins erg is gezakt. Maar die van Moskou nog erger.Er wordt ook overwogen de al 32 jaar gesloten grens tussen Armenië en Turkije te heropenen.
Allemaal zaken waar Jerevan Rusland wil buiten houden. Rusland heeft evenwel nog altijd een militaire basis in Armenië en dat land is voor allerlei voorzieningen in voedsel en energie nog sterk op Rusland aangewezen. Voor Moskou is het ook een belangrijke schakel in een project voor transportlijnen van Rusland naar Iran. Aan de andere kant is Armenië tegelijk een schakel in de handels- en energiecorridor van China en Centraal-Azië naar Europa die niet door Rusland moet. Corridors die elkaar kruisen.
