Gek hoe in COVID-tijden zelfs een min of meer legale staatsgreep onder de radar kan blijven. En hoe Brazilië er zijn keurmerk van maakt. Nadat President Dilma Rousseff door het Parlement werd afgezet, heeft het leger nu President Bolsonaro zo goed als al zijn macht afgenomen.
Machtsstrijd of machtsvacuüm?
Het is een harde en vreemde machtsstrijd die in Brazilië aan de gang is. COVID-19 is er even erg als elders, maar President Bolsonaro spreekt over de ‘hysterie’ in verband met dat ‘griepje’. Zijn Minister van Gezondheid, Mandetta, legt niettemin een lockdown op. De populariteit van Bolsonaro zakt tot 33 %, die van zijn minister stijgt tot 76 %! Je zou voor minder wat paniekerig worden. Dus wil Bolsonaro Mandetta afzetten maar de hoge militairen zeggen ‘njet’. Dat was begin april. Er wordt wat overlegd en er wordt afgesproken dat Bolsonaro’s stafchef, Braga Netto, een militair met banden met het Nationaal Veiligheidsinstituut, de feitelijke macht overneemt. Bolsonaro blijft enkel in naam nog President.
Hiermee is het verhaal echter niet af. Want ook in het leger rommelt het geweldig. De lagere militairen steunen Bolsonaro en extreem-rechts zit gewoon op zijn beurt te wachten. Nadat Mandetta afgelopen week een niet al te vriendelijke persconferentie gaf, besloot het leger hem alsnog af te zetten en te vervangen door een arts zonder enige ervaring in overheidsdienst.
Het leger danst op één been. Men wil Bolsonaro weg, maar men wil vooral niet zelf de verantwoordelijkheid voor het barslechte beleid. En ook de militairen hebben economische belangen die met de lockdown in gevaar komen. Of met andere woorden, ook zij hebben lak aan het leven van de Brazilianen, maar willen niet opdraaien voor de impopulariteit van Bolsonaro’s maatregelen. Dit verklaart waarom Bolsonaro geen macht meer heeft, niet wordt afgezet en waarom zijn beleid in feite wordt voortgezet. Vice-president en viersterrengeneraal Mourao moet op zijn tanden bijten. Het leger doet alsof en hoopt dat niemand het zal merken.
De slechtste regering ooit
Als Bolsonaro zijn termijn van vier jaar kan uitzitten, zullen de Brazilianen 30, 40 of zelfs 50 % armer zijn geworden. Zowel met als zonder Bolsonaro zal een schaduw over het leger hangen. Het komt er voor de militairen op aan die schaduw zo klein als mogelijk te houden en te proberen alle schuld op hem af te schuiven.
Tegelijk moest Mandetta wel de plaats ruimen. Hij wordt zonder twijfel kandidaat bij de presidentsverkiezingen van 2022. Hij is een man van rechts en behoort tot de partij van de ‘Democratas’, formeel ‘PFL’, één van de belangrijkste partijen die voortvloeiden uit de militaire dictatuur en de ARENA partij.
Hij is, in tegenstelling tot zijn opvolger, Nelson Teich, een voorstander van het openbaar gezondheidssysteem SUS én van de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie. En hij stemde twee jaar geleden voor de afzetting van Dilma Rousseff.
In Brazilië werken 40 % van alle werknemers in de informele sector, dus de gevolgen van de lockdown zijn wel zeer erg. Volgens Britse rekenmodellen zou Brazilië zonder maatregelen tot 1,1 miljoen doden kunnen tellen, een goed half miljoen wanneer alleen bejaarden in lockdown gaan, en slechts 44 duizend met drastische maatregelen. Maar hoe dat moet mogelijk gemaakt worden in de slums van Rio de Janeiro of Sao Paulo, niemand weet het.
Men denkt dat hoe dan ook de echte cijfers zowat een tienvoud zijn van wat officieel wordt meegedeeld. De piek is nog lang niet bereikt maar vanaf nu zal de lockdown wel versoepeld worden.
Een militaire democratie
‘Sommigen gaan dood, helaas, dat is het leven’. Bolsonaro kan nog een tijdje doorgaan met zijn wrede uitspraken, maar veel daden zullen er niet meer volgen. De kans is groot dat, afhankelijk van het populariteitsgehalte van geplande maatregelen, Braga Netto zal beslissen wie er met de pluimen mag gaan lopen. Openlijke macht willen de militairen niet. Maar de facto is Brazilië nu een ‘militaire democratie’.
Het opperste gerechtshof heeft besloten dat ook de gouverneurs van de deelstaten mogen beslissen over de anti-COVID maatregelen, dus ook dat kan het beleid een andere richting uitsturen. Twee van hen zijn trouwens al besmet, omdat ze, net zoals de President, rustig doorgingen met handjes schudden. Anderen overleggen om Bolsonaro aan te klagen wegens zijn ‘misdaad tegen de menselijkheid’.
Brazilië moet werken, stelt Bolsonaro, #BrasilNaoPodeParar, en ongetwijfeld zijn er velen die hem toch wel volgen. Stellen dat hij alle macht kwijt is, klopt dus wellicht niet, ook het Parlement heeft nog wat kruimeltjes macht, en het leger heeft net geen macht genoeg om een echte afzettingsprocedure te beginnen.
Bolsonaro is nu een ‘Presidente operativo’, een onbestaand figuur in het Braziliaanse recht, Brazilië is een militaire democratie, een schip zonder kapitein, Bolsonaro zoals de Queen of England… In Brazilië zijn de kerken open want de mensen moeten kunnen bidden. Er wordt hen aangeraden veel thee te drinken. Maar ventilatoren op weg naar Recife worden de pas afgesneden.
Kortom, een erg tegenstrijdig beleid, deels gewild, deels ongewild en het leger trekt het laken naar zich toe. Niet hoopgevend.
