Niets is zo leuk voor een oppositie, in eender welk land, dan een verwijt aan de regering of de President dat de Grote Principes van de Democratie worden geschonden! Dat is momenteel het geval in Mexico omdat het Parlement een hervormingswet op de productie en distributie van elektriciteit heeft goedgekeurd, de rechterlijke macht daar meteen bezwaar tegen aantekent en de President stelt dat als het zo zit hij dan wel de Grondwet zal aanpassen.
Nu moet gezegd dat deze President, Andrès Manuel Lopez Obrador of AMLO, niet altijd erg diplomatisch te werk gaat. Maar dat hij het inhoudelijk dit keer wel bij het rechte eind heeft kan niet geloochend worden.
Oneerlijke concurrentie
Het zit zo.
Natuurlijke hulpbronnen en ook de productie, distributie en bevoorrading van elektriciteit een kwestie van openbare dienstverlening. Dat is zo sinds 1960 toen President Lopez Mateos van de PRI – de partij die zeventig jaar lang aan de macht was – CFE, de Federale Commissie voor Elektriciteit, heeft genationaliseerd en aan art. 27 van de grondwet heeft toegevoegd.
Tijdens de neoliberale regeringen van Salinas de Gortari, Calderón en Peña Nieto werd de energiesector geleidelijk open getrokken en werd ruimte gemaakt voor privé-bedrijven. Met de laatste energiehervorming van 2013 (zie hier) kregen binnen- en buitenlandse bedrijven de mogelijkheid om te investeren in de elektriciteitsector én ‘zichzelf te bevoorraden’. CFE heeft in totaal zo’n 250 vergunningen uitgedeeld voor die ‘zelfbevoorrading’ maar de ondernemingen zijn op zoek gegaan naar ‘partners’ in plaats van ‘klanten’ om ook die onder de regel van de ‘zelfbevoorrading’ te laten vallen. Op die manier werden alle interessante grootverbruikers afgeroomd van de markt die CFE bediende, zodat er enkel de huishoudelijke sector overbleef en CFE verlies maakt. Bovendien kunnen privé-bedrijven wel investeren in transmissielijnen maar er geen eigenaar van zijn, en voor een groot deel gebruiken ze gewoon de infrastructuur van CFE. In 2020 probeerde CFE de transporttarieven op te trekken, maar dat lukte niet. De elektriciteitssector in in Mexico gesubsidieerd, maar de regelingen van de wetgeving van 2013 is het CFE die de verliezen grotendeels moet verwerken.
De privé-sector heeft ondertussen zo’n 70.000 ‘partners’ die niet langer klant zijn bij CFE. Het genationaliseerde bedrijf vreest over enkel jaren nog slechts 30 % van de markt te kunnen bedienen en daarom niet langer te kunnen leveren aan afgelegen gebieden. Er zijn momenteel nog 2,5 miljoen mensen in Mexico die géén toegang hebben tot stroom. Bij die privé-bedrijven zitten zowel Mexicaanse als Noordamerikaanse multinationals, maar ook het Spaanse Iberdrola, het Franse Engie en onrechtstreeks ook het Belgische Tractebel.
Dat is de situatie en de oneerlijke concurrentie waar AMLO een eind wil aan maken. Hij wil dat de prioriteit voor de stroomproductie opnieuw bij CFE ligt en dat een eind wordt gemaakt aan het vergunningensysteem dat met erg veel fraude en corruptie gepaard gaat. Er wordt een termijn van zes maanden ingevoerd om alle contracten te onderzoeken en bestaande vergunningen eventueel in te trekken. De wet werd in beide Kamers goedgekeurd en werd op 10 maart van kracht.
Rechters met macht
Dat was buiten de rechterlijke macht gerekend! Eén dag later kwam er al een bezwaar voor één bedrijf, enkele dagen later nog meer en inmiddels zijn er al zo’n vijftig bedrijven die ’bescherming’ in roepen tegen een wet die hun belangen schaadt. Eén rechter heeft de wet al definitief laten opschorten.
Deze acties waren voorspeld, maar het is begrijpelijk dat als je ziet dat de bezwaren komen van bedrijven als Oxxo (een netwerk van minisupermarkten), Bimbo (het sponsbrood) en Walmart dan weet je dat hier zeker geen ‘nationaal’ belang meespeelt.
Ook de reactie van AMLO was voorspelbaar, hoewel het misschien niet zo verstandig was te stellen dat hij een onderzoek zou instellen naar de rechters die de bezwaren aanvaarden. Voor hem staan deze rechters in dienst van de markt.
Rocío Nahle, minister voor energie, wijst er wel op dat al deze bezwaren zuiver ideologisch getint zijn en niet berusten op technische studies.
En ondertussen wordt onderhandeld met de grote ondernemingen, dus de kans bestaat dat er een oplossing uit de bus komt.
Waar staat de linkerzijde?
Het debat wordt gevoerd over het Grote Principe van de Scheiding der Machten, over de groene energie die vooral van de privé-sector komt – maar wel 15 % duurder is dan het mondiale gemiddelde – en over de tarieven voor het netgebruik. Wat zelden wordt gezegd is dat de verliezen van CFE – zo’n 7 miljard Pesos in 2019 – in feite een subsidie is voor de grote ondernemingen.
Het valt niet uit te sluiten dat er ook bezwaar zal komen van de Verenigde Staten en Canada, in het kader van T-MEC, het handelsverdrag dat het oude NAFTA vervangt. In dat geval zal eens te meer duidelijk worden hoe zwak nationale staten staan om hun nationaal belang te verdedigen.
Inhoudelijk heeft AMLO over de hele lijn gelijk, maar privatiseringen zijn erg moeilijk terug te draaien.
Dat deze hele kwestie in de openbaarheid komt precies op de 83ste verjaardag van de nationalisering van de oliesector is bijzonder wrang. PEMEX – de oliemaatschappij – blijft de parel aan de kroon en is terecht nog steeds de trots van alle Mexicanen. Dit maakt deel uit van de Mexicaanse identiteit, hoe sterk ook die sector inmiddels geprivatiseerd is. Momenteel komt de oppositie echter niet alleen meer van de rechterzijde, maar ook van alle groen linksen die een eind willen maken aan het ‘extractivisme’.
Het is een erg moeilijk debat dat dringend moet gevoerd worden, ook en niet het minst bij de linkerzijde.
