Wie Dominique Willaert volgt op facebook weet dat hij al enkele jaren bezig is met de Verenigde Staten en al enkele jaren meer met uiterst rechts. Over dat laatste thema ging zijn vorige boek over de Denderstreek.
Het is een logische gevolg, want met de verkiezing van Donald Trump wordt duidelijk dat uiterst rechts ook de grootste grootmacht van de wereld in zijn greep heeft. Willaert wil begrijpen hoe dat komt, wat de drijfveren zijn van extreemrechtse kiezers, wat het beleid dan inhoudt en hoe het de democratie bedreigt en of er parallellen zijn te vinden tussen Vlaanderen en de VS.
Het zijn dwingende en urgente vragen, want het zijn natuurlijk niet enkel die kleine deelstaat en het grote ‘Amerika’ die ten prooi vallen aan onverdraagzaamheid en racisme. In de hele wereld grijpt uiterst rechts om zich heen, in diverse Europese landen zitten hun partijen al in de regering.
Dit boek gaat vooral over de Verenigde Staten van Amerika en Willaert is er schitterend in geslaagd voor de lezer een breed panorama te schetsen met achtergrond en geschiedenis, zowel als met de stem van gewone mensen vandaag. Die combinatie maakt het boek vlot leesbaar. Het is daardoor ook van belang ná de verkiezingen, want Trump is er en de groei van uiterst rechts houdt niet op.
Hoe komt het?
Het boek bestaat uit twee delen.
In het eerste deel, dat twee derden van het boek beslaat, gaat het vooral over de geschiedenis, de instellingen van de VS. Hoe het verkiezingssysteem achterhaald en ingewikkeld is, hoe de Senaat vooruitgang kan blokkeren, hoe het stemrecht ongelijk is verdeeld, hoe het verleden wordt gemythologiseerd en hoe in verkiezingscampagnes alles afhangt van geld, véél geld. Het gaat ook over de rol van de kerken – heel veel – en over de vele en gemakkelijke leugens in de politiek.
Een belangrijk hoofdstuk gaat over de Democratische partij en hoe die de werkende klasse in de steek heeft gelaten. Bill Clinton was er trots op het uitkeringsstelsel te hebben afgebouwd. De beloftevolle Obama kon slechts een verminkte versie van zijn affordable health care act er door krijgen. Voor de werkende mensen veranderde er bijzonder weinig.
Andere hoofdstukken gaan over de geschiedenis van het ‘eigen volk eerst’, het nativisme, over de disruptieve innovatie van de techneuten van Silicon Valley, over de informatieoorlog van Steve Bannon en over hoe Rusland de voorkeur gaf aan Trump “om chaos en zwakte in de Amerikaanse samenleving te creëren” (p. 109). Verder komen nog de complettheorieën tijdens de COVID-19-crisis aan bod, het “uitermate gevaarlijk gif” van de affectieve polarisatie, de affectieve nabootsing en het ‘surveillance capitalism’.
Sommige titels klinken misschien niet transparant, maar Willaert slaagt er telkens opnieuw in zijn uitleg zeer helder en verstaanbaar te maken.
Tenslotte berusten de Verenigde Staten op een aantal onuitroeibare mythen die eerst de illusie van een verenigde samenleving creëerden, maar vandaag vooral de samenleving polariseren. “The American dream fungeert als een soort disciplineringsmythe’. (p.179)
Ook in Europa
“Het is duidelijk dat wat er zich binnen de VS afspeelt, ook het Europese continent zal besmetten” (p. 188).
In het tweede deel van het boek gaat het daarom over de parallellen met Europese landnen en hoe we ons als samenleving kunnen verweren tegen de extreemrechtse golf.
Het zijn sluimerende ziektekiemen, stelt de auteur met een verwijzing naar Umberto Eco: het nationalisme, het vereren van traditionele waarden, de afkeer en angst van diversiteit, de ongereguleerde financiële markten, de anti-wetenschappelijke houding … ze bestaan in de hele wereld.
Ik wil de interessante voorstellen van Willaert hier niet herhalen maar iedereen aansporen om het boek te lezen.
Wel wil ik onderstrepen dat de auteur de klemtoon legt op wat een samenleving kan doen, wat U en ik kunnen doen ondanks de moeilijke omstandigheden. Het is duidelijk dat zowel hier als in de VS het wegvallen van bestaanszekerheid, vaste jobs, goede lonen, openbare diensten, sociale zekerheid een cruciale rol gespeeld hebben en nog spelen. Tel daarbij het afhaken van politieke partijen die nog bitter weinig belangstelling hebben voor hoe gewone mensen zich moeten beredderen. De huidige maatregelen van de Arizona-regering geven dag na dag voorbeelden van een beleid dat uiterst rechts direct in de kaart speelt. Meer en meer gaan mensen zich machteloos voelen. Dat hoeft dus niet.
Erkenning, bestaanszekerheid en een mogelijke sociale mobiliteit, het zijn kernbegrippen voor iedereen die geen vrede kan nemen met een samenleving vol haat en onverdraagzaamheid.
Willaert is er in geslaagd om op minder dan driehonderd bladzijden een zeer uitvoerig beeld te schetsen van hoe het er in de VS aan toe gaat, hoe uiterst rechts ginder en hier te werk gaat en wat wij als burgers daar kunnen aan doen. De parallellen tussen twee erg verschillende landen worden erg duidelijk in de verf gezet.
Dit is een boek dat iedereen met het hart op de goede plaats moet lezen. Het kan ons helpen om de handen in elkaar te slaan, om onze goede manier van leven te vrijwaren. Het boek draagt ook zeer direct bij tot de ‘geletterdheid’ waar de auteur terecht ook voor pleit.
