Het weekend voor Memorial Day (op de laatste maandag van mei) is niet alleen de periode dat Amerikanen hun eerste barbecue van het zomerseizoen organiseren, maar tijdens religieuze diensten, parades en toespraken ook zij die zijn omgekomen in alle Amerikaanse oorlogen herdenken. Op lokale begraafplaatsen worden vlaggen en bloemen op de graven van veteranen geplaatst. Het is een van de jaarlijkse hoogdagen waarin patriottisme verzwolgen wordt door nationalisme.
Terwijl patriottisme een gevoel van liefde en toewijding aan het eigen land kan genoemd worden, is nationalisme een ideologie die de belangen en identiteit van een natie benadrukt, en deze vaak boven die van andere stelt. De twee begrippen kunnen elkaar soms overlappen, maar nationalisme wordt vaak beschouwd als meer verdeeldheid zaaiend en gericht op culturele eenheid en onafhankelijkheid.
In Trump’s Amerika is dat vandaag duidelijk het geval. “Een geschiedschrijving die terugblikt op een gemythologiseerd verleden als de gouden tijd van het land, is een cruciaal instrument voor autoritaire leiders. Het stelt hen in staat iedereen die zich tegen hen verzet, af te schilderen als een vijand van de ‘grote bestemming’ van het land”, schrijft Heather Cox Richardson, historica en hoogleraar, op pagina 251 van haar “Democracy awakening. Notes on the State of America”; het boek dat ik tijdens deze memorabele dagen aan het lezen ben.
Het boek betoogt dat Trump geen uitzondering, maar eerder de onvermijdelijk logische stap is gezien de steun die de Republikeinse Partij in de voorafgaande zeventig jaar heeft verleend aan christelijk nationalisme, racisme en het bedrijfsleven.
Het motto dat Richardson koos om haar boek mee te beginnen is afkomstig van Walt Whitman, ‘de beroemdste Amerikaanse dichter van de negentiende eeuw’, die in zijn boek Democratic Vistas uit 1871 opmerkte: “We hebben het woord democratie vaak gebruikt. Toch kan ik niet vaak genoeg herhalen dat de ware essentie van dit woord nog steeds sluimert, volkomen onontwaakt.”
Daarom is dit boek “het verhaal van hoe de democratie door de loop van onze geschiedenis heen stand heeft gehouden, ondanks de vele pogingen om haar te ondermijnen. Het is het verhaal van het Amerikaanse volk — in het bijzonder van hen die door de machthebbers gemarginaliseerd trachtten te worden — dat zich aanvankelijk schaarde achter het ideaal van gelijkheid en een overheid die dit verdedigde, en dat vervolgens, door de geschiedenis heen, heeft gestreden om die definitie te verbreden en zo een overheid te creëren die dit ideaal, eens en voor altijd, kan verwezenlijken” (p. xxi).
Wie verdwaalt in Trump’s mediacampagnes, die door zijn adviseur Steve Bannon als ‘flooding the zone’ omschreven zijn – “This is not about persuasion: This is about disorientation” –, kan Richardson’s boek dus als een must-read aangeraden worden.
Heather Cox Richardson heeft zichzelf omschreven als een ‘Lincoln-Republikein’. Ze behaalde haar bachelor en doctoraat aan Harvard en doceerde eerder geschiedenis aan MIT en de Universiteit van Massachusetts Amherst. Ze is nu hoogleraar aan Boston College. Ze heeft zeven boeken over geschiedenis en politieke democratie, gelijkheid en sociale rechtvaardigheid, geschreven, waaronder “How the South Won the Civil War – Oligarchy, Democracy, and the Continuing Fight for the Soul of America”.
Heather Cox Richardson (Foto: wikimedia commons)
In 2019 begon ze met de publicatie van “Letters from an American”, een dagelijkse nieuwsbrief die actuele gebeurtenissen in de bredere context van de Amerikaanse geschiedenis beschrijft. Ze publiceert deze op Substack, YouTube en Facebook, en stuurt ook dagelijks e-mails. In de lente van 2025, in overeenstemming met uitvoeringsbesluiten van de regering-Trump, raakte bekend dat berichten van Heather Cox Richardson waren verwijderd omdat ze verband hielden met initiatieven op het gebied van diversiteit, gelijkheid en inclusie (DEI).
Toch blijven “Letters from an American” een van de populairste publicaties op Substack. Zo interviewde Richardson president Biden in 2022 en 2024. In juni 2026 had de nieuwsbrief meer dan 2,9 miljoen abonnees.
De ‘democratische’ versus ‘autoritaire’ visie op de Amerikaanse geschiedenis
Het grootste deel van Democracy Awakening is gewijd aan een brede geschiedenis van de Verenigde Staten, van de Revolutie tot de opkomst van Donald Trump en de aanslag op het Capitool van 6 januari 2021. Het is een vlot leesbare geschiedenis, die consequent gericht is op het uitwerken van gebeurtenissen, bewegingen en ideeën die het ‘autoritaire’ of het ‘democratische’ verhaal over het ware doel en de oorsprong van de natie hebben bevorderd. Welke van deze twee we als waarheid accepteren, bepaalt grotendeels onze reacties op de huidige gebeurtenissen, meent ze.
Richardson benadert haar onderwerp vanuit een progressief perspectief. De sleutel tot de opkomst van het autoritarisme in de Verenigde Staten, schrijft ze, ligt in het “gebruik van taal en valse geschiedenis”; een “sterke man verdraait de geschiedenis om zijn achterban te mobiliseren” (p. xvi). De val van de democratie en de opkomst van het autoritarisme in de Verenigde Staten zijn vandaag de dag gebaseerd op een verkeerde geschiedschrijving over de Verenigde Staten, stelt ze. Daarom spelen historische ideeën een belangrijke rol in de verklaring van de opkomst van Donald Trump en alles waar zijn MAGA beweging voor staat.
De twee concurrerende ontstaansgeschiedenissen van de Verenigde Staten, aldus Richardson, ontlenen hun fundamentele principes aan verschillende oprichtingsdocumenten.
De ‘democratische’ visie op de Amerikaanse geschiedenis is gebaseerd op de principes die in de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 zijn vastgelegd. Deze natie werd, zo verklaart de Verklaring, gesticht om ‘politieke banden te verbreken’ met de tirannieke regering van de koning van Engeland, een regering die de kolonisten belastte zonder hen vertegenwoordiging te geven.
Richardson benadrukt ook de inclusieve taal van de Verklaring: de ‘vanzelfsprekende waarheden’ dat ‘…alle mensen gelijk geschapen zijn, dat zij door hun Schepper begiftigd zijn met bepaalde onvervreemdbare rechten, waaronder het recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk…’. Dit is volgens de ‘democratische’ ontstaansgeschiedenis altijd de fundamentele aard en het doel van de Verenigde Staten geweest, hoe onvolmaakt dit ook door de eeuwen heen is uitgevoerd.
Volgens de ‘democratische’ ontstaansgeschiedenis waren de belangrijkste redenen voor de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog en de oprichting van de Verenigde Staten als natie, daarom, ten eerste, het waarborgen van de rechten van individuen, en ten tweede, het beschermen van hen tegen tirannie. De autoriteit van de regering is immers gebaseerd op de toestemming van de geregeerden.
De ‘autoritaire’ verklaring voor de oprichting van de Verenigde Staten daarentegen baseert zich niet op de Onafhankelijkheidsverklaring, maar op de Grondwet van de Verenigde Staten.
Richardson meent dat de Amerikaanse grondwet een ‘autoritair’ document is, dat door de aan de macht zijnde ‘elite’ was gecreëerd uit angst voor rellen, opstanden, en de massa. Dit ‘ontstaansverhaal’ interpreteert het oorspronkelijke doel van de overheid dus als bescherming tegen de wil van de meerderheid – tegen de ‘massa’ van de bevolking in het algemeen.
Zo gaven de opstellers van de grondwet het kiescollege de verantwoordelijkheid om de president te kiezen, in plaats van dat de president door middel van een volksstemming werd gekozen.
Voor het hogerhuis van het Congres (de Senaat) kreeg elke staat, ongeacht de bevolkingsomvang, twee senatoren. Voor het lagerhuis moesten de kiesdistricten voor elk lid van het Huis ongeveer even groot zijn. Dit beperkte de vertegenwoordiging van steden, met hun grotere, meer geconcentreerde bevolking.
Richardson benadrukt ook dat de Grondwet de slavernij erkende en vastlegde, evenals de ‘inferioriteit’ van zwarte mensen (vooral na de beruchte Dred Scott-uitspraak van het Hooggerechtshof in 1857). Thomas Jefferson was bijvoorbeeld een slavenhouder die er vast van overtuigd was dat zwarte mensen inherent inferieur waren.
De ‘autoritaire’ visie op de oorsprong van de Verenigde Staten is volgens Richardson daarom dat de Verenigde Staten altijd autoritair, elitair, en racistisch zijn geweest. Kort na de onafhankelijkheid werd een regering ingesteld die sterk genoeg was om stabiliteit en orde te handhaven.
Het boek is verdeeld in drie delen: ‘Ondermijning van de democratie’, ‘Het autoritaire experiment’ en ‘Amerika heroveren’. Het betoog springt heen en weer in de tijd, met uitgebreide voetnoten die interessant aanvullend bewijsmateriaal leveren. Richardsons vermogen om gewone mensen in het verhaal te betrekken, haar beheersing van de geschiedenis en haar heldere proza stellen haar in staat moeiteloos te schakelen van de Founding Fathers naar de abolitionisten, de Reconstructie, Nixon, Reagan, Trump en de opstand van 6 januari, waarbij ze ook de politieke erfenis van de New Deal, de aanhoudende angst voor socialisme, de impact van de val van de Sovjet-Unie, en de ondergang van de liberale consensus belicht.
Een voorbeeld
Richardsons uitgebreide kennis stelt haar in staat om momenten uit de geschiedenis te selecteren en uit te leggen hoe deze een directe impact hebben gehad op wat er nu gebeurt – en om aan te tonen hoe de geschiedenis kan worden verdraaid.
Wanneer mensen hun verbazing uiten over het aantal aanhangers dat Trump heeft weten te behouden, kunnen ze het antwoord op dit deprimerende fenomeen helder uiteengezet vinden wanneer ze het 1776-rapport bespreekt.
De 1776 Commission is een adviescommissie die in september 2020 werd opgericht door president Trump ter ondersteuning van wat hij “patriottisch onderwijs” noemde. De commissie publiceerde het ‘1776 Report’ op 18 januari 2021, twee dagen voor het einde van Trumps eerste ambtstermijn. Historici uitten overwegend kritiek op het rapport en stelden dat het “vol stond met fouten en partijpolitiek”. De commissie werd op 20 januari 2021 opgeheven door de aantredende president Biden.
Maar bij het ingaan van zijn tweede ambtstermijn, in januari 2025, werd de commissie door Trump opnieuw opgericht en het ‘1776 Report’ opnieuw gepromoot.
Hierin kan men volgens Richardson lezen “hoe leiders die de democratie willen ondermijnen de Amerikaanse geschiedenis aan hun zaak hebben gekoppeld. De historische ongelijkheid die verankerd ligt in onze grondwet – dat ‘alle mensen gelijk geschapen zijn’ – is gebaseerd op de ondergeschiktheid van minderheden en vrouwen. Telkens wanneer leden van gemarginaliseerde groepen gelijkheid lijken te benaderen, kunnen antidemocratische leiders aanhangers werven door te beweren dat ze nationale principes aanvallen en witte mannen tot ondergeschiktheid reduceren. Deze leiders verwerpen het idee van gelijkheid, maar paradoxaal genoeg baseren ze die verwerping op onze grondwet. Hun versie van Amerika is gebaseerd op het weghouden van politieke macht en economische kansen van zwarte en bruine Amerikanen en het behouden van vrouwen in rollen als echtgenotes, moeders of seksuele objecten, zoals ze in de tijd van de oprichting van de Verenigde Staten waren. Om die uitsluiting te rechtvaardigen, is het ook nodig om de machtelozen te definiëren als minderwaardig, als criminelen of als zwakzinnige mensen die niet in staat zijn om zelf na te denken en te handelen”.
Kortom
“Democracy Awakening” is een essentieel boek voor iedereen die zich zorgen maakt over de staat van de democratie in Amerika. Het is meer dan een geschiedenisboek; het is een oproep tot actie. Richardson herinnert ons eraan dat democratie een levend, evoluerend proces is dat constante waakzaamheid en deelname van ons allen vereist. We kunnen de lessen uit het verleden gebruiken om de uitdagingen van vandaag aan te pakken en een meer rechtvaardige en gelijkwaardige toekomst te verzekeren.
Referenties
Heather Cox Richardson (2024), Democracy Awakening: Notes on the State of America, Penguin Random House, ISBN 9780593652985, https://sites.prh.com/democracyawakeningtour
Walt Whitman (with an introduction by David Bromwich) (2026), On Democracy, Library of Amerca, New York, ISBN 9781598538465,
https://www.loa.org/books/on-democracy-paperback/
